Plus Uitmarkt

Paula van der Oest over Tonio: 'Ik zag er meteen een film in'

Op het Parool Film Fest (Paff) is op 5 oktober de wereldpremière van Tonio, naar het gelijknamige boek van  A.F.Th. van der Heijden over de dood van zijn zoon. Regisseur Paula van der Oest vertelt over de verfilming van een hartverscheurend, bijna heilig boek.

Pierre Bokma speelt A.F.Th. van der Heijden en Rifka Lodeizen echtgenote Mirjam Rotenstreich Beeld Victor Arnolds

Geen tearjerker en geen titelsong. Dat waren de twee piketpalen die regisseur Paula van der Oest onwrikbaar in de grond sloeg, toen producent Sytze van der Laan haar benaderde met het voorstel Tonio van A.F.Th. van der Heijden te verfilmen.

"Het verhaal leent zich uitstekend voor een tranentrekkende film," zegt Van der Oest over haar voorwaarden. "Maar ik heb een bloedhekel aan sentimentaliteit. Ik houd van subtiel en aangrijpend."

Dat was precies de bedoeling van de producent, en ook over het punt van de titelsong was Van der Laan het gelukkig roerend met haar eens.

"Een titelsong is populair omdat producenten daarmee een extra haakje hebben om de publiciteit aan op te hangen. Maar ik zit als toeschouwer in de zaal te luisteren naar een of andere zanger die losbarst en vraag me af wat dat in hemelsnaam met het verhaal te maken heeft."

Meerwaarde
De opdracht zelf was natuurlijk al ingewikkeld genoeg: een speelfilm maken naar het boek dat Van der Heijden schreef over de dood van zijn enige zoon, die in 2010 op 21-jarige leeftijd bij een verkeersongeval om het leven kwam.

Een instantklassieker die meer dan 200.000 maal werd verkocht en in 2012 werd onderscheiden met zowel de Libris Literatuur Prijs als de NS Publieksprijs.

Van der Oest: "Vaak denk ik bij een boekverfilming: wat is de meerwaarde? Tonio is vanwege de zwaarte van het onderwerp en de waardering voor de prestatie helemaal een bijna heilig boek. Tegelijkertijd zitten er allerlei elementen in die cinematografisch heel aantrekkelijk zijn, zoals het spelen met de tijd. Dus ik twijfelde of ik het moest doen, maar ik zag er meteen ook een film in."

Dat had ook met een van de thema's van het boek te maken, de omgang van de omgeving met groot verdriet. "Dat hebben Van der Heijden en zijn vrouw ook ondervonden. Het heeft ermee te maken dat rouw voor andere mensen ongemakkelijk is en slecht hanteerbaar. Het is iets dat heel veel mensen kennen, maar de meeste mensen vinden ook dat het een keer moet ophouden. Het leven gaat door, zeggen ze dan, terwijl het leven natuurlijk nooit meer doorgaat, in elk geval niet op de manier zoals dat leven voor het verlies was."

Van der Oest heeft dat niet met de schrijver besproken. "Hij was druk met andere projecten. Dat kwam mij wel goed uit. Zo kreeg ik meer ruimte om een eigen invulling te geven. Ik heb wel Mirjam Rotenstreich gesproken, de moeder van Tonio. Zij heeft mij veel verteld, dingen die ook een plek in de film hebben gekregen."

Moeilijk vak
Net als het boek volgt de film de ouders van dichtbij. Pierre Bokma neemt de schrijver voor zijn rekening, Rifka Lodeizen speelt de moeder. "We hebben gespeeld met de gedachte om het verhaal los te koppelen van het bekende stel, maar dat bleek geen goed idee. Niet omdat het verdriet voor een loodgieter uit Deventer anders zou zijn, maar omdat het schrijverschap zo'n grote rol speelt."

"De schrijver die alles wat hij heeft meegemaakt in zijn leven in een lange rij boeken heeft vastgelegd, moet nu over de dood van zijn kind schrijven. Hij kan het niet, maar hij moet, omdat het voor hem de enige manier is om grip te krijgen op zijn verdriet. Van der Heijden heeft het boek ook binnen een jaar na de dood van Tonio geschreven. Dat vind ik ongelooflijk indrukwekkend."

Alles geven
Van der Oest prijst zich gelukkig met haar cast. "Het zijn fantastische acteurs, ook Chris Peters, die Tonio speelt. Pierre beschikt over een fijn instrumentarium waarmee hij zo'n beetje alles kan. Naast die grote technische vaardigheden gaat hij ook heel diep om zich een personage eigen te maken. Je kunt zo'n rol niet spelen als je de emotie op afstand houdt. Pierre zal nooit denken: zo is het wel mooi. Hij geeft altijd alles wat hij heeft."

In Lodeizen bewondert de regisseur haar prachtige intuïtie en intelligentie. "Het spelen lijkt haar geen enkele moeite te kosten, wat natuurlijk onzin is, want ze werkt keihard." Acteren is echt een moeilijk vak, zegt Van der Oest. "Ik zal niet snel een BN'er casten. Je moet over veel techniek en acteertalent beschikken om een rol naar een hoog niveau te tillen."

Begrafenis
Het karakter van de film werkte door in de sfeer tijdens de opnamen, vertelt Van der Oest. "Ik heb een vaste crew met wie ik kan lezen en schrijven, maar ik heb vooraf voor de zekerheid toch nog gevraagd om superconcentratie en niet te veel geouwehoer. Je kunt het als acteur niet hebben om bij de koffie allemaal grappen te horen en vijf minuten later een scène in het ziekenhuis te moeten spelen."

De lastigste scène in technisch opzicht was de begrafenis van Tonio. In het boek schijnt de zon, in de film regent het pijpenstelen. "Het was niet mogelijk om een andere dag te nemen, dus Pierre moest zijn toespraak houden tussen de buien door."

Bizar noemt de regisseur de opname van het ongeluk op het kruispunt Stadhouderskade en Hobbemastraat. "Ik heb me om de vijf minuten afgevraagd: wat ben ik hier aan het doen? Het was te belachelijk."

(Tekst gaat door onder de trailer)

Regisseur Paula van der Oest: 'Ik heb een bloedhekel aan sentimentaliteit' Beeld KIPPA/Bas Czerwinski

Na afloop van de 32 draaidagen begon het werk in de montagekamer, waar een film eigenlijk echt wordt gemaakt. Van der Oest werkte samen met haar vaste editor Sander Vos, wat haar betreft behorend tot de wereldtop in zijn vak.

"Sander heeft het vermogen om elke keer met frisse blik naar de film te kijken. Dat is bijzonder, want tijdens de montage komen de meeste scenes wel honderd keer voorbij in een paar weken tijd. De kunst van deze film was vooral om de emotie goed te doseren in de montage. Je kunt niet te veel huilen in een film, dat leidt tot devaluatie van het verdriet. Om dezelfde reden ben ik zeer terughoudend geweest met het gebruik van muziek onder de scènes. Het verhaal moet de kijker meenemen, niet allerlei kunstgrepen."

Goedkeuring
Zoals gewoonlijk heeft de regisseur geen idee wat de film in de bioscoop zal gaan doen. "Ik vind dat altijd moeilijk in te schatten. Van mijn vorige film over Lucia de B. dacht ik dat die wel 300.000 bezoekers kon trekken. Dat werd de helft, dus ik zeg niets meer."

Bemoedigend waren de reacties van een vertoning voor een klein testpubliek in Tilburg. "Ik wilde zien hoe de film buiten de grachtengordel zou vallen, en dat pakte heel positief uit."

Tonio heeft inmiddels ook de goedkeuring gekregen van het echtpaar Van der Heijden. Van der Oest: "De letterlijke woorden van Adri waren: 'Wij kijken heel veel films, en wij vinden dit een goede film.' Ongelooflijk knap vond ik dat, dat ze kennelijk in staat zijn om de film over de dood van hun zoon toch als een film te kunnen zien."

Tonio draait vanaf 13 oktober in de bioscopen.

Lees meer over Paula van der Oest: Film Lucia de B. wint Italiaanse publieksprijs

Paula van der Oest

Tonio is de twaalfde lange speelfilm van Paula van der Oest (1965), die in 1998 afstudeerde aan de Filmacademie. Haar doorbraak beleefde Van der Oest in 1998 met De Trip van Teetje.

Haar film Zus en Zo uit 2001 werd voor een Oscar genomineerd. In 2011 kwam Black Butterflies uit, een film met Carice van Houten en Rutger Hauer over het leven van de Zuid-Afrikaanse dichteres Ingrid Jonker. Sinds vorig jaar is Van der Oest lid van de Academie van de Kunsten.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden