Plus Reportage

Overzichtstentoonstelling: design van het Derde Rijk

In het Design Museum Den Bosch is de eerste overzichts­tentoonstelling te zien van design van het Derde Rijk: vormgeving als instrument in handen van het ultieme kwaad. 

Het dressoir van Adolf Hitler is te zien in de tentoonstelling van het Design Museum Den Bosch. Beeld Johan van Grinsven/BD

Een Volkswagen Kever. Olympia, Leni Riefenstahls propagandafilm over de Olympische Spelen van 1936 in Berlijn. Handboekjes van de NSDAP, de Nationaalsocialistische Duitse Arbeiderspartij. Schetsen voor de Jodenster. Blauwdrukken voor crematoria. Het Design Museum Den Bosch pakt uit met de eerste grote overzichtstentoonstelling van design van het Derde Rijk: vormgeving als instrument in handen van het ultieme kwaad.

Buiten, bij de entree, op de achterzijde van een synagoge, hangen drie plaquettes met de namen van 293 Bossche joden die tijdens de Tweede Wereldoorlog zijn vermoord. Binnen, in de hal, staat een Volkswagen Kever, dé volksauto voor nazi-Duitsland, en hangt een rood-wit banier waarop de tentoonstellingstitel is gezet in de Futura, de huisstijlletter van het museum, die ook al werd gebruikt door de Nazi’s.

Museumdirecteur Timo de Rijk, die al jaren met het plan voor de tentoonstelling rondliep, wil met Design van het Derde Rijk een lacune opvullen in de geschiedenis van het ontwerpen. “In de meeste boeken ontbreekt de naziperiode; het is alsof de geschiedenis in 1933 stopt en pas twaalf jaar later, met de ondergang van het Derde Rijk, verdergaat. Maar je moet de hele geschiedenis kennen om te begrijpen wat er nu aan de hand is. De doorbraak van het modernisme in de westerse vormgeving en architectuur na 1945 valt bijvoorbeeld niet te begrijpen als je niet weet wat er in nazi-Duitsland gebeurde.”

Geen ‘schuldig design’

Het Drents Museum toonde de afgelopen jaren al kunst uit Oost-Duitsland (2009), de Sovjet-Unie en Noord-Korea. De grootste verdienste van de tentoonstelling in Den Bosch is eigenlijk een open deur: alles is immers beeldvorming en achter elk ontwerp zit een idee. Design kan ook worden gebruikt voor de totalitaire verleiding, vormgeving kan worden ingezet voor minder nobele doeleinden.

De Rijk noemt wat de nazi’s hebben gemaakt, geen ‘schuldig design’. “Dat bestaat volgens mij niet. Ik denk dat de context schuldig is en de betekenis kwaadaardig. De Kever was een nazi-ontwerp; het was een opdracht van Hitler zelf. Porsche ontwierp vervolgens het ding en voor ons nu is het een wederopbouwauto, een nostalgische auto of – als hij oranje is – zelfs een hippieauto. Maar het is óók een ontwerp van de ­nazi’s – net als de gekantelde swastika. Het ontwerp zelf is dus niet schuldig.”

De nauwkeurig opgebouwde tentoonstelling is onderverdeeld in elf afdelingen, met thema’s als ‘Design als nazicultuur – Zuiverheid’, ‘Design van het Derde Rijk – Verleiding en terreur’ en ‘Vormgeving door vernietiging – De onafwendbare vernietiging’. Er is zeer informatieve audiotour, de muurteksten zijn grondig (ook in het Duits; een dergelijke tentoonstelling is in Duitsland nog niet te zien geweest).

Er staat een bronzen beeld, dat een plek had moeten krijgen in de nieuwe rijkskanselarij in Berlijn, dat de Griekse en Romeinse cultuur weerspiegelt waaraan de nazi’s zich spiegelden, in vitrines liggen schoolplaten waarmee de nazi’s aan de hand van uiterlijke kenmerken wilden bewijzen dat de mensheid in verschillende rassen is in te delen. Er is aandacht voor de typografie en er liggen nazivlaggen, de vroegste met een rechte, statische swastika, en de ‘vernieuwde, nog betere’ versie met een gekantelde, dynamisch swastika – Hitler zou ook hier persoonlijk de opdracht toe hebben gegeven.

Tot in de puntjes

Er liggen boekjes en brochures vol voorschriften en handleidingen, die duidelijk maken hoe de totalitaire nazistaat alles tot in de puntjes probeerde te regelen en controleren, waaronder het ‘Organisationsbuch der NSDAP’, waarin heel secuur wordt uitgelegd hoe SA’ers de Hitlergroet dienden te brengen. Aan de muren hangen foto’s van alledaagse taferelen, gemaakt door Hugo Jaeger, de persoonlijke fotograaf van Hitler.

In een van de laatste vitrines liggen wapens, de tentoonstelling eindigt met een nisje waarin ontwerptekeningen hangen van verschillende crematoria in Auschwitz-Birkenau – de mortuaria op de tekeningen, gemaakt door ‘gewone’ ingenieurs in dienst van ‘gewone’ Duitse bedrijven, werden later veranderd in gaskamers.

Alles krijgt context in Design van het Derde Rijk; de tentoonstelling is allesbehalve vrijblijvend, van ophemeling is geen sprake, het tentoonstellingsontwerp is sober. Het is verboden om selfies te maken voor (de fraai vormgegeven) verkiezingsaffiches van Hitler.

Extra beveiliging

Om te voorkomen dat er bruinhemden door het museum marcheren worden extra beveiligers ingezet. Die komen overigens pas in actie als ze zich niet aan de regels houden of overlast voor andere bezoekers veroorzaken. “Kom vooral binnen,” aldus De Rijk. “En als je aan het eind van de tentoonstelling nog steeds neonazi bent, kan ik er ook niks aan veranderen.”

Design van het Derde Rijk: t/m 19 januari in het Design Museum Den Bosch

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden