PlusAchtergrond

Ouderwetse portretten van androids: ‘Ze kunnen zich in verschillende expressies uitdrukken’

Tentoonstelling Androids & Crayons. Beeld Wanda Tuerlinckx
Tentoonstelling Androids & Crayons.Beeld Wanda Tuerlinckx

Fotograaf Wanda Tuerlinckx documenteert de wereldwijde robotrevolutie met een 19de-eeuwse houten camera. De Portrait Gallery Studio combineert haar portretten van androids nu met crayons – gestileerde portretfoto’s uit de 19de en het begin van de 20ste eeuw.

Jan Pieter Ekker


In 2012 kocht portret- en documentairefotograaf Wanda Tuerlinckx een houten platencamera uit circa 1880 – ze noemt hem liefkozend Eduard. Aanvankelijk maakte ze portretten in jaren 20-stijl met Eduard, omdat dat heel goed bij die camera paste, maar al doende bedacht ze dat het juist interessant zou zijn om een onderwerp te kiezen dat high-tech is.

“Door zo’n oud oog naar de toekomst kijken, dat was het idee. Toen kwam ik een artikel tegen over robots. Dat is hét thema, dacht ik, daar ga ik mee aan de slag,” aldus de Vlaamse, die sinds de jaren negentig in Amsterdam woont.

Zo begon ze met haar archaïsche camera robotsystemen (geen menselijke robotten, maar systemen die laten zien hoe een hand of been beweegt) te fotograferen aan universiteiten in heel Nederland. Op de TU Delft ontmoette ze robotica-professor Erwin R. Boer, die haar vervolgens introduceerde bij universiteiten, instituten en laboratoria over de hele wereld.

Universiteitsrobots en menselijke robots

Zo gingen ze samen op bezoek bij de vermaarde Japanse robotwetenschapper Hiroshi Ishiguro, van wie ze een dubbelportret maakte, samen met zijn robot-evenbeeld Geminoid HI-4. Via de ene professor belandden ze vervolgens weer bij de andere onderzoeker die aan het experimenteren was met robots.

Tentoonstelling Androids & Crayons. Beeld Wanda Tuerlinckx
Tentoonstelling Androids & Crayons.Beeld Wanda Tuerlinckx

Ze kreeg steeds meer lol in het portretteren van robots. “Het hangt ervan af wat voor soort robot je fotografeert. Universiteitsrobots – dat zijn onafgemaakte systemen – vind ik grafisch mooi, omdat je niet ziet wat het is. Humanoids, constructies waarvan de lichaamsstructuur lijkt op die van een mens, vond ik dan weer interessant door hun bewegingen. Zoals Honda’s robot Asimo die draaiingen maakt gelijkend op een dans – het is echt fascinerend om te zien wat deze servicerobots allemaal kunnen. En dan heb je androids, dat zijn de meest menselijke maar ook de meest complexe robots.”

Verschillende expressies

Veel robots kunnen poseren, maar vanzelf gaat dat niet. “Als je binnenkomt om ze te portretteren, staat zo’n robot meestal nog niet aan. Die zit dan nog met zijn hoofd naar beneden en moet nog tot leven worden gewekt. Maar als zo’n android eenmaal wakker is, reageert-ie op aanwijzingen. Althans, ze dienen natuurlijk wel te worden bestuurd. Dat ziet er eenvoudig uit, maar is het niet; het zijn heel complexe systemen. Ze kunnen waarnemen en zich in verschillende expressies uitdrukken, maar het is niet eenvoudig om die op precies het juiste moment vast te houden.”

 Androids & Crayons. Crayon uit circa 1920. Beeld Troost/Bonsma Collection
Androids & Crayons. Crayon uit circa 1920.Beeld Troost/Bonsma Collection

Een indrukwekkend voorbeeld is Bina48, een robot die is gemodelleerd naar Bina Aspen Rothblatt, een nog altijd levende vrouw. “Het is een zeer interessante android; door urenlange gesprekken met de echte Bina heeft zij een mindfile ontwikkeld met haar herinneringen en ervaringen. Maar door haar ontmoetingen met andere mensen heeft Bina48 ook een eigen persoonlijkheid ontwikkeld. Haar ‘begeleider’ Bruce Duncan heeft mij laten zien hoe Bina48 via een scherm terug naar mij kijkt. Hoe zij mij waarneemt en volgt met haar ogen. Nee, dat is niet eng. Dat is een beeld dat in films en door de media wordt gecreëerd. Die spelen in op de angst voor het onbekende, terwijl onderzoekers juist bezig zijn met ethische aspecten die een menselijke interactie met robots mogelijk maken.”

Wonderlijke gelijkenis

In de Portrait Gallery Studio op het Marineterrein worden Tuerlinckx’ vervreemdend portretten van androids nu gecombineerd met zogenaamde crayons – gestileerde portretfoto’s uit de 19de en begin 20ste eeuw, dikwijls gemaakt met eenzelfde soort camera als Tuerlinckx gebruikt. Ze zijn afkomstig uit de collectie van fotograaf Koos Breukel. Die kreeg ze vorig jaar van Corinne Bonsma, na het overlijden van haar vriend, de gedreven fotograaf, verzamelaar, curator en docent Frido Troost.

Tentoonstelling Androids & Crayons. Crayon uit 1920. Beeld Troost/Bonsma Collection
Tentoonstelling Androids & Crayons. Crayon uit 1920.Beeld Troost/Bonsma Collection

“Het idee voor de tentoonstelling is van Hedy van Erp, curator van de Dutch National Portrait Gallery. Zij zag een wonderlijke gelijkenis tussen mijn androids en de crayons uit de Troostcollectie. Ik vind dat knap gezien, er zitten echt prachtige combinaties tussen.” Ze wijst op haar portret van Natsume Soseki, een android die een reïncarnatie is van de Japanse novelist Natsume Soseki (1867-1916). “Deze android geeft nu les aan de Nishogakushia universiteit in Tokio, waar Soseki ook les heeft gegeven. De android is gekleed in net zo’n pak als hij destijds droeg en heeft de look van toen. Bij de 19de-eeuwse crayons zie je precies dezelfde pakken, snorren en kapsels.”

Android & Crayons: t/m 29 mei van vrijdag t/m zondag van 13.00 tot 16.00 in de Portrait Gallery Studio, Kattenburgerstraat 5, gebouw 003D, op het Marineterrein. Bij de tentoonstelling verschijnt een booklet, uitgegeven door Willem van Zoetendaal.

Foto’s van Ajaxspelers

Wanda Tuerlinckx studeerde fotografie aan de Sint-Lukas Academie in Brussel en aan de Gerrit Rietveld Academie – daarna bleef ze in Amsterdam wonen. Tijdens haar studie maakte ze een reportage over ouderen in de Jordaan, die is aangekocht door het Stadsarchief. Eind jaren negentig viel ze op met haar foto’s van Ajaxspelers voor Ajax Magazine (Frank en Ronald de Boer portretteerde ze samen als de schoppenboer in het kaartspel). In 2003 maakte ze een serie portretten van gesluierde vrouwen die is aangekocht door het Rijkmuseum. Sinds 2016 documenteert Tuerlinckx de wereldwijde robotrevolutie.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden