Opera over de vrije wil geïnspireerd door moordende nazi

Op 9 december gaat Opera Eichmann in première in het Muziekgebouw aan 't IJ. Componist Maria Alejandra Castro Espejo: 'Niemand heeft het antwoord. Er zijn alleen maar vragen.'

Erik Voermans
Componiste Castro Espejo: 'Mijn Peruaanse achtergrond is een van de bronnen waaruit ik put' Beeld Marc Driessen
Componiste Castro Espejo: 'Mijn Peruaanse achtergrond is een van de bronnen waaruit ik put'Beeld Marc Driessen

Maria Alejandra Castro Espejo werd geboren in Peru. Op haar zesde kwam ze naar Nederland. Ze studeerde aan het conservatorium bij Klaas de Vries, wiens muziek ze 'gaaf' vond 'vanwege het poëtische en het onverwachte'. 'Zijn muziek intrigeerde me, ook omdat ik haar niet altijd begrijp. Ik wilde wel eens kijken wat hij me kon leren.'

Peru
De Peruaanse achtergrond is misschien alleen voor de goede verstaander nog in haar eigen muziek te horen. 'Voor m'n master heb ik er wel onderzoek naar gedaan en ik doe er als componist ook zeker iets mee, maar aan het uiteindelijke resultaat is dat vaak niet af te horen. Het is een van de bronnen waaruit ik put,' zegt Castro Espejo in de pauze van de repetities aan Eichmann, een opera over de vrije wil. Het stuk, een productie van de Diamantfabriek, gaat op 9 december in première in het Muziekgebouw aan 't IJ.

Castro Espejo maakte de opera samen met Bo Tarenskeen, die verantwoordelijk is voor het libretto. Eerder maakten ze samen voor de Diamantfabriek al Echo en Narcissus, voor acteur en harp, maar ditmaal wilden ze de tanden zetten in een grootschaliger project. 'Onze manier van werken was dezelfde: ik componeerde terwijl Bo aan zijn tekst bezig was. We kwamen allebei met fragmenten en schetsen en die hebben we in de repetities gemonteerd. Dat was inspannend, maar zo wordt het wel letterlijk muziektheater. Je gaat echt op zoek naar wat een voorstelling nodig. Je probeert een balans te vinden tussen tekst, muziek en theatraliteit en hoe de muziek zich verhoudt tot die spanningsboog. Je kunt natuurlijk ook gewoon een opera op een libretto schrijven en alles uitcomponeren, maar dat hebben we niet gedaan.'

Tarenskeen kwam met het idee over het onderwerp: het moest gaan over automatisch handelen, vrije wil, eigen verantwoordelijkheid, nadenken of juist niet. 'Dat vond ik een heel spannend thema want als componist ben je voortdurend bezig een partituur te maken voor de musici. Daarbij oefen je heel veel controle op hen uit. Hoe zou ik me als componist tot zo'n thema verhouden?'

Het achterliggende idee
Ze kwamen terecht op Adolf Eichmann, de nazistische bureaumassamoordenaar, die verantwoordelijk was voor de jodentransporten naar de dodenkampen, maar zich later tijdens zijn processen bleef beroepen op het autoriteitsargument. Hij deed alles omdat 'het hem was opgedragen' en voelde zich niet schuldig/ en volgens hem daardoor niet verantwoordelijk. De figuur Eichmann komt in de opera overigens niet voor. Het is de makers slechts begonnen om het achterliggende idee.

'Het gaat over het begrip van eigen verantwoordelijkheid door het wel of niet nadenken.' Ze koppelden dat aan zeven personages: de Recidivist, de Verlichtingsfilosoof, de Hippie, de Calvinist, Arendt (verwijzend naar Hannah Arendt, die met Eichmann in Jerusalem, de banaliteit van het kwaad een beroemd boek over Eichmann schreef), Golem en de Moslima.

Waarom zingt iemand?
'De eerste vraag die je als componist stelt is: waarom zingt iemand? Anders schrijf je geen lied, laat staan een opera. En vanuit welke overtuiging gebeurt dat? Welke klank heeft die tekst? Maar ik heb geen leidmotieven aan de personages gekoppeld. Hoogstens heeft de Hippie nog het meest muziek die je als een pastische zou kunnen horen. Het is bijna een popnummer, al heb ik daarover geen stilistische keuzes gemaakt. Ik ben er juist veel meer bezig dat soort overwegingen los te laten. Hoe atonaal of tonaal mijn muziek is, of welke stijl ze heeft, is steeds minder een leidende gedachte. Tot mijn verbazing stel ik vast dat dit mijn meest diatonische muziek is tot nu toe. Ik heb geprobeerd de tekst zo duidelijk mogelijk te laten horen door veel syllabisch te schrijven en door het ritme door de woorden te laten dicteren.'

'De personages willen allemaal hun wereldbeeld vertellen en op een gegeven moment komt dat allemaal bij elkaar en dat heeft iets ontroerends. Ik hoop dat dat overkomt, door de muziek en door de poëzie van de tekst. Voor mij heeft de voorstelling iets heel menselijks. Niemand heeft het antwoord. Er zijn alleen maar vragen. Vragen waar we allemaal mee zitten. Het is een hele humane voorstelling. Het gaat over mensen. Over jou en mij.'

Castro Espejo/Tarenskeen - Eichmann, een opera over de vrije wil. 9 december in het Muziekgebouw aan 't IJ.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden