PlusAchtergrond

Op zijn gunstigst geformuleerd staan de kandidaten van Maestro te zwaaien. Dirigeren is iets anders

Rapper Sor is de gedoodverfde winnaar van Maestro. Hij viel vooral op omdat de rest er weinig van bakte. Beeld Michel Schnater
Rapper Sor is de gedoodverfde winnaar van Maestro. Hij viel vooral op omdat de rest er weinig van bakte.Beeld Michel Schnater

Zondag is de apotheose van het zeer populaire Maestro, waarin bekende Nederlanders in zes weken tijd dirigent proberen te worden. Henk Spaan viel in de eerste ronde af. Simone Kleinsma en gedoodverfde winnaar rapper Sor brachten het tot de finale. Maar heeft het tv-programma wel iets met dirigeren van doen?

Erik Voermans

Dirigeren kun je leren. Er zijn vele jaren van noeste arbeid en studie voor nodig. Het begint ermee dat aankomende dirigenten zich aan het conservatorium eerst in een of meerdere instrumenten bekwamen. In de meeste gevallen zit daar de piano bij. Daarop ligt de gehele omvang van alle orkestinstrumenten letterlijk onder handbereik. Heel handig is het als de aspirerende dirigent ook op een strijkinstrument uit de voeten kan, zodat hij (of zij) de violisten, de altviolisten, cellisten en contrabassisten in hun eigen taal kan toespreken. Een symfonieorkest bestaat immers in meerderheid uit strijkers.

Een groot virtuoos hoeven ze op het instrument niet te worden, al vergroot dat wel het prestige en het vertrouwen dat ze bij orkestleden zullen hebben. Kijk naar Jaap van Zweden, die als violist tot de top behoorde en dus precies weet wat hij van zijn collega’s kan verlangen. Noodzakelijk is het niet. Bernard Haitink, een van de vermaardste dirigenten die ooit hebben geleefd, was een onbeduidende violist. Pierre Boulez, wereldberoemd als dirigent zowel als componist, speelde op zijn best verdienstelijk piano, maar had ieders respect vanwege zijn messcherpe analytische en intellectuele vermogens en omdat hem met zijn absoluut gehoor niets ontging. Weinig boezemt een orkestmusicus meer ontzag in dan een dirigent die bij een repetitie zegt: ik hoorde de tweede hoornist een F spelen, maar in de partituur staat een G; misschien wilt u daar nog even op letten.

In de praktijk aan de slag

Na de studie van een instrument, kan de aankomend dirigent dan de studie directie gaan volgen, waarbij het raadzaam is al meteen in de praktijk aan de slag te gaan, al was het maar als leider van een amateurkoor. Want dirigeren is in hoge mate een ervaringsvak. Hoe langer je het doet, hoe beter je wordt. En dus was Haitink op zijn negentigste van de buitencategorie. Goedbeschouwd was het volkomen raadselachtig hoe hij met zulke minimalistische gebaren zoveel teweeg kon brengen.

Zo bezien, hebben de gebaren die de deelnemers van het zeer populaire programma Maestro staan te maken naar boven afgerond hoegenaamd niets met dirigeren te maken. Op zijn gunstigst geformuleerd staan ze te zwaaien. Dirigeren is iets anders. Dirigeren is muziek door middel van betekenisvolle gebaren tot leven wekken, orkestmusici voortstuwen en inspireren, aan expressie boetseren, klanken diepgang geven, of juist lichtheid, weten wat je met een stuk wilt en dat laten gebeuren, geschraagd op partituurkennis, muziekhistorisch inzicht en muzikaal overzicht. Dirigeren is niet: zonder enig benul je armen bewegen en je door muziek die je amper kent laten overvallen. En dit laatste is nu precies wat er in Maestro gebeurt.

Maximaal drie minuten

Maestro gaat uit van de valse premisse dat dirigeren iets is wat iedereen wel zo’n beetje kan, of heel snel kan leren. En dat het grappig is als er iets fout gaat. Langdurig geconcentreerd luisteren naar structuren die zich in de tijd ontwikkelen wordt zo vervangen door het gedurende maximaal drie minuten kijken naar, als het echt allemaal tegenzit, gestuntel van iemand die zichzelf belangrijker vindt dan de muziek (deelnemer Bram Krikke, die terecht in de tweede ronde afviel).

Als dit dirigeren is, is corona een gevaarloos griepje, was de Slag om Stalingrad een burenruzie en was de atoombom op Hiroshima een rotje.

Maestro is net zoiets als dat tv-programma met die botsende auto’s in het verkeer, maar dan met minder auto’s. Het is wachten op het volgende ongeluk. Neemt niet weg dat soms kleine wondertjes gebeuren, zoals in de recente kwartfinale met rapper Sor, die zonder baton in de Hirtenmusik uit Bachs Weihnachtsoratorium met vloeiende handgebaren zowaar ontroering wist te veroorzaken door de muziek gewoon maar te laten stromen. Met dirigeren had het overigens nog steeds niets van doen, want een aspect als dynamiek bleef volledig onbelicht.

Sor viel vooral op omdat de rest er weinig van bakte. Pieter Jan Hagens bleek niet bij machte een constant tempo of een simpele vierkwartsmaat vol te houden, Simone Kleinsma stond te acteren dat ze een dirigent was en Plien van Bennekom had zojuist een trainwreck veroorzaakt in Puccini’s bloedstollend mooie aria E lucevan le stelle. Toch zei jurylid Isabelle van Keulen dat Van Bennekom het vak dirigeren inmiddels, ‘min of meer onder de knie had’.

Pardon?

Tekst gaat verder onder video

En zo wordt de kijker door omroep AvroTros, die toch een reputatie heeft als ambassadeur van de klassieke muziek op radio en televisie, ronduit beetgenomen. Dat begint al wanneer presentator Frits Sissing bij het voorstellen van de jury Henrik Schaefer voorstelt als ‘topdirigent’. Schaefer is bezig aan een mooie carrière, maar een topdirigent?

Haitink en Boulez, dat waren topdirigenten.

Dit inflatoire geronk hoort allemaal bij show en entertainment, à la ‘Dames en heren, groot applaus voor de sterkste man ter wereld!’

Het hoge woord is eruit. Maestro heeft niets met dirigeren, maar alles met show en entertainment te maken. Zonder die valse pretentie blijft er een amusant programma over, waar bijna twee miljoen mensen met plezier naar kijken. Of we er daar een paar van terug gaan zien in het Concertgebouw, bij een uitvoering van, pakweg, een symfonie van Mahler, waarin de dirigent geen grove onmuzikale fouten maakt en waarbij niet valt te lachen, staat ernstig te bezien.

Resteert de vraag wie zondag de Gouden Baton wint en later een stuk mag dirigeren bij een van de Vriendenloterij Zomerconcerten in het Concertgebouw. (Sor natuurlijk.)

Henk Spaan: ‘Mijn zelfvertrouwen bleek groter dan mijn kunde’

Henk Spaan, die in de eerste ronde afviel: “Ik had absoluut geen diepe dirigeerwens waardoor ik per se aan het programma wilde meedoen. Ze vroegen me en ik vind het een erg leuk programma. Feelgood, zonder commerciële bedoelingen. Dus ik zei ja. Aangezien ik mezelf niet geheel onmuzikaal vind, had ik de arrogantie te denken dat ik het er misschien best aardig zou kunnen afbrengen, maar in de praktijk bleek mijn zelfvertrouwen vele malen groter dan mijn kunde. We moesten in oktober twee dagen achter elkaar aan de bak. De eerste dag ging het redelijk vond ik zelf, al kreeg ik wel de klacht dat ik de fluitist bij zijn inzet niet had aangekeken. Dat vond ik grappig, want ik wist eerlijk gezegd niet eens waar die fluitist zat. Hier bleek ook maar weer eens uit dat uitvoerende kunstenaars veel gevoeliger zijn dan creatieve kunstenaars.

De tweede dag kon ik me niet concentreren. Van de anderen hoorde ik dat zij hetzelfde hadden. We waren allemaal uitgeput van de vorige dag en de slapeloze nacht als gevolg van de adrenaline die door ons bloed gierde. Iets op een podium doen, vreet energie. Ik wil het niet als excuus gebruiken waarom ik eruit vloog hoor.

Ik was niet diep teleurgesteld toen ik naar huis mocht. Eerder was sprake van een zekere opluchting, maar ik ben blij dat ik heb meegedaan, zeker ook omdat de sfeer in de groep bijzonder goed was. Ik kende de andere deelnemers nauwelijks, maar het was al snel een jongensclub. Bram Krikke, geen idee wie het was, bleek een ontzettend leuke gozer. En Sor vond ik een lieve jongen. Ik heb nog met iedereen contact.

Na afloop realiseerde ik me vooral weer dat ik het als een gemis ervaar dat ik weinig weet van klassieke muziek en dat ik me heb beperkt tot de popmuziek. Ik heb Anna Enquist weleens gevraagd om een lijstje met tien stukken die ik absoluut moet kennen, maar daar denkt ze geloof ik nog steeds over na.”

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden