PlusInterview

Oorlogsfilm Natural Light is ineens erg actueel: ‘Zij wisten niet dat ze aan de verkeerde kant vochten’

Dénes Nagy’s minimalistische, atmosferische Natural Light, over Hongaarse soldaten die tijdens de Tweede Wereldoorlog in bezet Sovjetgebied jagen op partizanen, is onverhoopt uiterst actueel geworden.

Joost Broeren-Huitenga
Still uit Natural Light, het speelfilmdebuut van de Hongaarse regisseur Dénes Nagy. Beeld
Still uit Natural Light, het speelfilmdebuut van de Hongaarse regisseur Dénes Nagy.

Het is opmerkelijk hoe een film van betekenis kan veranderen, simpelweg door het moment waarop hij wordt uitgebracht. Door wat er aan de hand is in de wereld waar hij onderdeel van wordt.

Toen de Hongaarse film Natural Light in februari 2021 in wereldpremière ging op het filmfestival van Berlijn, was de context: corona. Het festival vond virtueel plaats, en de dolende soldaten uit het atmosferische speelfilmdebuut van regisseur Dénes Nagy (die op het festival de prijs voor Beste Regie kreeg) leken een weerslag van de ondoorgrondelijke verwarring van de pandemie.

Nu komt de film, na ruim een jaar corona-uitstel, uit in de Nederlandse bioscopen in een compleet andere context. Terwijl beelden van de Russische invasie in Oekraïne de journaals beheersen, roept Nagy’s verhaal over Hongaarse soldaten die tijdens de Tweede Wereldoorlog aan het oostfront aan Duitse zijde vechten heel andere ideeën en emoties op. Zeker als je weet dat wat de film toont (hoewel dat nergens specifiek wordt vermeld) zich hoogstwaarschijnlijk afspeelde in wat nu Oekraïne is.

Een geschoten hert

Het niet vermelden van die locatie, of enige andere feitelijke context voor wat hij toont, was doelbewust, vertelt Nagy als we hem afgelopen september spreken tijdens een kort bezoek aan Nederland. “Mijn taak als filmmaker is om vragen te blijven stellen, niet om een simplistisch antwoord te geven.”

Een korte openingstekst (een knieval naar zijn producenten, aldus Nagy) geeft slechts de meest basale context. Over Hongaarse soldaten die tussen 1941 en 1944 vochten met het Duitse leger, en op het grondgebied van de Sovjet-Unie ‘orde handhaafden’ en jacht maakten op partizanen. Zelfs dat kleine beetje uitleg wordt direct onderuit gehaald in de openingsscène, waarin de legereenheid van kapitein Semetka (Ferenc Szabó) een door lokale boeren geschoten hert confisqueren en ter plekke uitbenen en soldaat maken. Wat nou, orde?

“Voor mij begon het met die sfeer, een soort dikke mist van onduidelijkheid,” zegt Nagy. “Ik hou van films waarin personages voor hen onbekend gebied betreden, hun oriëntatie verliezen en verdwalen. Films als Stalker van Andrej Tarkovski. Zo te verdwalen is zeer menselijk.”

Natural Light werd in Letland gefilmd.  Beeld
Natural Light werd in Letland gefilmd.

“Dus toen ik las over Hongaarse soldaten die duizenden kilometers van huis terechtkomen, waar ze de taal niet spreken en niet uit elkaar kunnen houden wie gewoon een burger is en wie een partizaan, sloot dat perfect aan op het soort film dat ik al wilde maken. Zij wisten niet dat ze aan de verkeerde kant van de geschiedenis vochten – dat kunnen we pas met terugwerkende kracht bepalen. Semetka weet dat er iets niet goed zit, hij wil deze oorlog niet en houdt niet van geweld. Maar hij wil het voor zichzelf ook niet ingewikkeld maken, hij wil weer levend thuiskomen. De film gaat over de vraag hoe die twee impulsen met elkaar strijden.”

Volgens de aftiteling is Natural Light gebaseerd op de gelijknamige historische roman uit 2014 van de Hongaarse schrijver Pál Závada. Maar in feite ‘verfilmde’ Nagy hooguit 3 of 4 pagina’s uit dat vuistdikke boek, waarvan het verhaal zich uitstrekt van de jaren dertig tot de jaren vijftig. “Wat me eraan raakte was het beeld van een simpele boer die in Rusland terechtkomt, en daar oorlogsmisdaden meemaakt. Het is een onderwerp waar in Hongarije amper over wordt gesproken – als het over de Tweede Wereldoorlog gaat, zien we onszelf liever als helden, of als slachtoffers.”

Niet-professionele acteurs

Nagy is al ruim vijftien jaar werkzaam als filmmaker, maar maakte eerder voornamelijk documentaires. Deze eerste lange fictiefilm is daar, ondanks zijn weloverwogen subjectieve stijl, in veel opzichten een verlengstuk van. Zo werkte hij met niet-professionele acteurs, die net als hun landgenoten zeventig jaar geleden het honderden kilometers van huis met elkaar moesten zien te rooien tijdens de twee maanden durende opnames in Letland.

“Voor veel van deze mannen was dat voor het eerst dat ze buiten Hongarije kwamen; sommigen waren zelfs nog amper voorbij de grenzen van hun dorp gekomen,” vertelt Nagy. “We gaven ze een wapen, een uniform en een beetje training, en verder waren ze op zichzelf aangewezen – net als de soldaten destijds. En ook de acteurs wilden eigenlijk het liefst zo snel mogelijk naar huis. Het was niet iets wat we vooraf zo hadden bedacht, maar het werkte wonderwel voor de film.”

Net als voor zijn eerdere documentaires werkten Nagy en zijn cameraman Tamás Dobos zeer instinctief – soms tot wanhoop van zijn crew, die gewend was aan meer traditionele methodiek. “Er was wel een storyboard, maar daar hielden we ons nooit aan,” zegt Nagy lachend. “Als Tamás iets zag, ging hij gewoon draaien, terwijl de rest van de crew soms nog druk bezig was met de set. In de montage bleken die momenten vaak juist het meest waarachtig.”

Natural Light is te zien in City, Eye en Rialto.

Dénes Nagy

Dénes Nagy (Boedapest, 1980) maakte al tijdens zijn filmopleiding in Boedapest en Berlijn enkele prijswinnende films. Het duurde even voor hij zijn speelfilmdebuut maakte, maar met Natural Light won hij wel direct de Zilveren Beer voor Beste Regie op het filmfestival van Berlijn. “Toen ik won, begonnen meteen de vragen: wat wordt je volgende film? Je wordt benaderd voor allerlei projecten. Maar ik ben een langzame filmmaker, en ik kan alleen films maken waar ik volledig in geloof; dat kost tijd. Ik zie mezelf nog steeds als ‘onprofessioneel’; ik wil een amateur blijven. Dat betekent voor mij: aanwezig blijven, niets op de automatische piloot doen, dingen met een frisse of zelfs naïeve blik benaderen. Ik geloof in zo’n houding. Het is een menselijke houding.”

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden