PlusInterview

Omstreden kunstproject Dau: massaal experiment in vrijwillige thuisisolatie

In Natasha staat de kantinejuffrouw van Lev Landaus experimentele onderzoeks-instituut centraal.Beeld -

Ineens komen ze online: de eerste van de twaalf films van het omstreden kunstproject Dau van Ilja Chrzjanovski (44). Hij liet drie jaar het totalitaire Sovjetregime herleven. 

Natuurlijk, natuurlijk: zo ongeveer alle kunst die we tot ons nemen wordt nu ineens gekleurd door de unieke socia­le omstandigheden. Toch zullen weinig ­andere werken zo schrikbarend direct lijken te zijn toegesneden op deze tijden van sociale afstand als het megalomane Dau van Ilja Chrzjanovski, een massaal experiment in (min of meer) vrijwillige thuisisolatie.

De twaalf speelfilms die het project opleverde, zijn nu online te zien, te beginnen met Natasha en Degeneration, de twee films die afgelopen februari in première gingen op het filmfestival van Berlijn. Hoewel in die dagen de eerste coronadoden in Italië vielen, dacht nog niemand aan de pandemie en de wereldwijde lockdown waarin we nu zitten. In de rondetafelgesprekken waarbij Chrzjanovski aanschoof bij groepjes journalisten vroeg dan ook niemand naar zijn tips voor een afgesloten leven, terwijl hij het bij uitstek kan weten.

Dau begon als een simpele biografiefilm over de Nobelprijswinnende Sovjetwetenschapper Lev Landau, maar groeide uit tot een veelomvattend kunstproject. Onder het toeziend oog van Chrzjanovski verrees in een buitenwijk van het Oekraïense Charkov een filmset van ruim 12.000 vierkante meter, met daarop een replica van Landaus ­experimentele onderzoeksinstituut uit de Sovjettijd.

Drie jaar werd er gefilmd in en om het instituut, van 2009 tot 2011. Het werd bevolkt door acteurs, veelal amateurs, maar ook echte wetenschappers en beeldend kunstenaars die min of meer permanent in hun rol waren. Het resultaat was ruim zevenhonderd uur filmmateriaal, dat nu dus is gekristalliseerd tot twaalf films.

Strak georkestreerd

Het vinden van die verhalen was een enorme uitdaging, zegt Jekaterina Ertel, die bij Chrzjanovski is aangeschoven. Zij begon als make-upartist op de set van Dau en groeide uit tot coregisseur van zeven films, waaronder ­Natasha, waarin de kantinejuffrouw van het instituut centraal staat. “We keken naar uren en uren ruw mate­riaal, net zolang totdat we op iets waren gestuit dat de aandacht trok. Zo vonden we het verhaal van Natasha – want tijdens de opnameperiode wisten we helemaal nog niet dat een film om haar zou draaien. Hoe verschillend Natasha en ik ook zijn, wat ik haar zag doormaken, raakte aan iets in mijn leven. Het was een verhaal dat ik wilde vertellen.”

De luxe van die zoektocht, aldus Chrzjanovski, is dat ze constant van het ene verhaal naar het andere konden springen. “We konden een verhaal in de steigers zetten, dan aan iets anders werken, en dan terug naar het eerste met een heel nieuw perspectief. De deeltjes waaruit deze wereld bestaat, werden zo steeds duidelijker voor ons.”

Regisseur Ilja Chrzjanovski en coregisseur Jekaterina Ertel. Beeld NurPhoto via Getty Images

Dat het van die vele elementaire deeltjes precies Natasha en het ruim zes uur lange Degeneration zijn die als eerste films naar buiten komen, is geen toeval – zoals alles rond Dau strak wordt georkestreerd. Het tweeluik toont de volle breedte van wat we van de twaalf Daufilms kunnen verwachten. “Ze tonen het leven onder een totalitair ­regime vanuit twee perspectieven. Natasha is een persoonlijk verhaal van één mens, één vrouw; Degeneration draait juist om de grote bewegingen in het systeem, om hoe rechts-radicale extremisten de macht krijgen en de vernietiging die daarop volgt. De ene film is een close-up, de andere een overzichtsshot.”

Ook op een andere manier lijkt het een gecalculeerde keuze om juist deze twee films als eerste de wereld in te sturen. In de jaren sinds de opnameperiode, terwijl Chrzjanovski en zijn medewerkers aan de montage werkten, is de mythe rond Dau een eigen leven gaan leiden. De wildste verhalen deden de ronde over wat er op die set moet zijn voorgevallen – van onvrijwillige opsluiting tot allerhande misbruik.

Label 18+

Die beschuldigingen worden door de makers nadrukkelijk weersproken, ook in dit gesprek – “Wat ik nu in de pers lees, zijn vooral anonieme geruchten,” stelt Chrzjanovski. Maar het hardvochtige Natasha en ook Degeneration leunen juist flink naar die geruchten toe. Ze spelen in op de omstreden delen van het project door zeer expliciet grensoverschrijdend gedrag in beeld te brengen – Natasha bevat een seksscène waarbij de penetratie duidelijk in beeld is, en een verkrachtingsscène met een glazen fles (waarbij dat net niet zo is). Beide films krijgen nu op de website van Dau Cinema het label 18+ mee, wat geldt voor slechts vier van de twaalf films.

Chrzjanovski : “Natuurlijk hebben mensen hard ­gewerkt – soms filmden we 36 uur achtereen. En ja, er was seks, en geweld – dat zit allemaal in de films. Maar alles ­gebeurde in overleg, niemand is ergens toe gedwongen en iedereen was vrij om te vertrekken wanneer hij of zij wilde. Het enige wat we in het leven hebben is tijd – waarom zou ik jouw je tijd ontnemen als het niet werkt?”

Iets later in het gesprek komt hij er indirect op terug, ­besmuikt grinnikend: “De enige op de set die niet weg kon, was ikzelf. Ik was, en ben nog steeds een slaaf van het project. Ik moet het dragen tot het af is.”

Wat ons brengt bij misschien wel de grootste vraag rond Dau: wat bezielde Chrzjanovski in godsnaam om hieraan te beginnen? “Ik wilde iets zeggen over het heden. Maar om dat te kunnen doen, moet je juist uit het heden stappen. Dan heb je maar een paar opties: fantasie, sprookjes, of de geschiedenis. En het draait om wat het is om Sovjets te zijn. Want dat ben ik, nog steeds, en velen met mij. Zelfs mijn dochter, die ver na de val van de Sovjetstaat is geboren en getogen in Londen, heeft die Sovjetmentaliteit, simpelweg omdat ze regelmatig met haar oma spreekt. En de derde reden was de persoon Lev Landau, die mij mateloos intrigeerde. Een Nobelprijswinnend ­natuurkundige, maar hij schreef ook een theorie van het geluk. Dat was de mix waarmee we begonnen: het Sovjettrauma, een zoektocht naar geluk en een poging te ­begrijpen wie we zijn als mens. Vervolgens nam het leven het over.”

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden