Plus

Oma, moeder of dochter, eerste vrouw zijn ze allemaal

Feministische rebellie en wijsheid gaan hand in hand in de roman over de Oegandese geschiedenis. Beeld Shutterstock
Feministische rebellie en wijsheid gaan hand in hand in de roman over de Oegandese geschiedenis.Beeld Shutterstock

Wie heeft vrouwen de macht ontnomen? Wie heeft mannen de macht gegeven? De jonge moederloze Kirabo zit vol vragen en zoekt de heks Nsuuta op. Zij zegt: ‘Ze verzonnen verhalen (…) Ja, verhalen waarin onze heerschappij werd gerechtvaardigd. Eerst bedachten ze Kintu en maakten van hem de eerste mens op aarde. En wat betekent het als je de eerste bent?’ Kirabo: ‘Dat je de winnaar bent, en de leider. O, en de eigenaar.’ ‘Precies’.

In De eerste vrouw schetst de Oegandese Jennifer Nansubuga Makumbi (1967) aan de hand van Kirabo een moderne geschiedenis van vrouwen in Oeganda. Deze roman is een vervolg op Kintu, waarin ze de geschiedenis van Oeganda aan de hand van mannen schetst. Twee bakstenen, waarmee ze een hiaat in de Oegandese literatuur probeert te dichten. Nee, aan ambitie schort het niet bij Makumbi.

Twee ikken

De eerste vrouw begint in 1975, als Oeganda onder bewind van de dictator Idi Amin staat. Ondanks alle dreiging van zijn wrede regime, heerst er veel feministische rebellie en wijsheid bij de vrouwen in Kirabo’s omgeving.

Kirabo woont in het dorp Natetta bij haar oma en opa, samen met andere kinderen die zij onder hun hoede hebben genomen. Haar vader Tom woont en werkt in de stad en wie haar moeder is, weet Kirabo niet. Wat ze wel weet, is dat ze anders is dan de anderen. Soms heeft ze twee ‘ikken’. Misschien is ze wel een heks, net zoals Nsuuta, die alleen in een huisje buiten het dorp woont. Oma haat Nsuuta, omdat zij liefde van het gezin zou hebben ontnomen: haar vader Tom ziet Nsuuta namelijk als zijn tweede moeder.

Voor Kirabo zit het leven vol geheimen: Wie is haar moeder? Waarom hebben Nsuuta en oma ruzie? Wat betekent het om vrouw te zijn? En: wat betekent het om de eerste vrouw te zijn?

Scheppingsverhaal

In deze coming-of-ageroman toon Makumbi de vormende kracht van mythes en (orale) verhalen. Ze laat zien welke invloed deze hebben ze op een vrouw, een gemeenschap, een land – en hoe deze blijven doorwerken als niemand ze ontkracht. Ze rijgt de verbanden op zeer doorwrochte en intelligente wijze aan elkaar.

Letterlijk verwijst ‘de eerste vrouw’ naar Nnambi, de vrouw van Kintu (vergelijkbaar met het westerse scheppingsverhaal over Adam en Eva). De eerste vrouw zou uit de zee zijn opgerezen, terwijl de eerste man uit de aarde tevoorschijn was gekomen. Daarmee hadden mannen een argument om vrouwen macht te ontnemen. Vrouwen waren ontheemde wezens, ‘mensen zonder wortels’ die ronddoolden op het land, dat in het bezit van mannen was. Zo werden ze al snel de slaven van mannen.

Maar ‘de eerste vrouw’ verwijst ook naar de positie die vrouwen bij mannen en bij elkaar kunnen hebben. In deze roman zijn Kirabo’s moeder (die Nnambi blijkt te heten), Nsuuta, haar oma, Kirabo en haar jeugdvriendin Kiiba allemaal een ‘eerste vrouw’. Het is een kwestie van perspectief. Geschiedenissen trachten zich te herhalen, omdat de deelnemers zich niet aan de verhalen ontworstelen.

Het boek zit vol met volkswijsheden en levenslessen – en ook barstensvol met misverstanden en gevoel voor humor. Dat het feminisme een westerse uitvinding is, is een hardnekkig misverstand. Het Luganda, een belangrijke taal in Oeganda, heeft er het woord mwenkanokano voor. Dit is een onafhankelijke feministische stroming met een geheel eigenstandige traditie.

Met De eerste vrouw schreef Makumbi na Kintu nóg een indrukwekkend en wijs boek. Ik zou bijna willen zeggen: een geschenk. Alsof je er een paar wijze grootmoeders bij hebt gekregen.

Jennifer Nansubuga Makumbi
De eerste vrouw
Vertaald door Josephine Ruitenberg
Cossee, €25,99, 475 blz.

null Beeld
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden