PlusInterview

Om de boeken van schrijver Guillermo Arriaga wordt in de gevangenis gevochten

Guillermo Arriaga: 'Als ik vrouwen vroeg wat ze zo leuk vonden aan een man in de gevangenis, kreeg ik vaak terug dat ze heel slim zijn. En ze zijn minder macho, want gebroken door een leven in de gevangenis. Ze zijn gevoelig en staan erg open voor liefde.' Beeld Francisco Guasco/EPA
Guillermo Arriaga: 'Als ik vrouwen vroeg wat ze zo leuk vonden aan een man in de gevangenis, kreeg ik vaak terug dat ze heel slim zijn. En ze zijn minder macho, want gebroken door een leven in de gevangenis. Ze zijn gevoelig en staan erg open voor liefde.'Beeld Francisco Guasco/EPA

Of je Het vuur redden van Guillermo Arriaga nu leest als een ode aan de liefde, als een roman over het klassensysteem in Mexico of een politieke aanklacht, vanaf pagina één heeft de Mexicaanse schrijver je onverdeelde aandacht. ‘Je hoeft niet in de gevangenis te hebben gezeten om een goed verhaal te kunnen vertellen.’

Annemieke van Plateringen

Het vuur redden gaat over de rijke, verveelde choreografe Marina. En over José Cuauhtemoc, die beschadigd is door een jeugd onder het harde regime van een fysiek en psychologisch gewelddadige vader, die hij op een dag dus maar in de fik stak. En nu zit José Cuauhtemoc in de bak.

Als Marina wordt gevraagd om met haar dansgezelschap op te treden in de gevangenis, ziet ze hem voor het eerst. En hij haar. Er ontstaat een omgang, eerst voorzichtig, Marina is per slot van rekening getrouwd – maar al gauw loopt het helemaal uit de klauwen. De aantrekkingskracht is dierlijk, de seks in vieze ondergrondse kamertjes ook. Wie uit Marina’s omgeving op de hoogte is, is in shock.

Arriaga: “Er worden in Mexico veel projecten georganiseerd voor gevangenen. En ik begreep dat het geregeld gebeurt dat iemand verliefd wordt op een gevangene. Als ik deze vrouwen vroeg wat ze dan zo leuk vonden aan deze mannen, kreeg ik vaak terug dat ze heel slim zijn. En ze zijn minder macho, want gebroken door een leven in de gevangenis. Ze zijn gevoelig en staan erg open voor liefde.”

Het boek opent met een manifest: ‘Mexico is een verscheurd land: de ene helft van de mensen is bang, de andere helft is woedend. Jullie, rijkelui, zijn de bangeriken.’

“Het is een politiek manifest over sociale klassen binnen Mexico. Er is een groep die veel geld heeft en erg bang is dit te verliezen. Ze wonen in wijken met bewakers en doen hun boodschappen in bewaakte winkelcentra. Er is ook een grote groep Mexicanen die geen kansen heeft. Die, hoe erg ze hun best ook doen, niet vooruitkomen. Ik heb iemand horen zeggen: ‘De honden in reclames eten beter dan wij.’ Dat genereert woede.”

Wat is de basis van deze tweedeling?

“Bovenal raciaal. Toch ontkennen wij dat we een racistisch land zijn. We hebben toch allemaal inheems bloed, zeggen we. Maar de kleur van je huid bepaalt voor een groot deel de kansen die je hebt. Dit zie je terug in films, telenovelas en reclames. Ook op hoge posities binnen de regering zie je ook voornamelijk witte mensen. De natives worden niet vertegenwoordigd.”

Zijn de witte Mexicanen zich daarvan bewust?

“Ze ontkennen het. Ze worden ook boos als je het aanstipt. Zeggen dat het niet klopt. Maar het mooie was dat ik op mijn boek juist dankbare reacties kreeg. Van mensen die zeiden dat ik hen de ogen had geopend. Dat het oproept tot zelfreflectie, maar ook reflectie op de situatie in het land. Op onrecht, politiek, corruptie en de drugshandel.”

José Cuauhtemoc heeft de uiterlijke kenmerken van zijn witte Spaanse moeder, iets waar zijn vader Seferino, activist op het gebied van rassengelijkheid, hem altijd voor heeft gestraft.

“Seferino is buitenshuis de grootste held van het boek. Hij is een intellectueel die constant probeert iedereen de ogen te openen over de ongelijkheid in het land. Maar binnenshuis is het een monster. Hij kon zich niet vrijmaken van het machismo, van de woede en reageert dat af op zijn gezin.”

José Cuauhtemoc komt niet uit de lage klasse, dat is niet de tegenstelling die u hebt opgezocht.

“Men zegt wel dat Het vuur redden gaat over een rijke vrouw die verliefd wordt op een arme man. Maar hoewel José Cuauhtemoc in de gevangenis zit, behoort hij ook tot een soort elite. Hij is hoogopgeleid, spreekt meerdere talen, had een intellectuele vader. Intellectuelen in Mexico verdienen overigens niet veel geld, en hebben ook niet zo veel aanzien. Er is ook een verschil tussen de intellectueel en de schrijver. Een intellectueel opent gesprekken over de politiek. Een schrijver is een verhalenverteller en houdt zich bezig met taal. Wij schrijvers zijn over het algemeen populairder dan intellectuelen.”

In uw roman begint een schrijver een literair project in de gevangenis waar hij zelf eens zat wegens het mishandelen van een recensent. De schrijfopdrachten van een tiental gevangenen zijn in het boek opgenomen.

“Een goed verhaal te vertellen hebben, is een goed startpunt. En als je dan ook nog goed kunt schrijven, is het een geweldige combinatie. Het is overigens niet nodig om in de gevangenis te hebben gezeten om een goed verhaal te kunnen vertellen. Ik schrijft niet per se vanuit ervaring, maar vanuit mijn binnenwereld en verbeelding.”

Was het moeilijk hun stemmen te vinden?

“Nee, ik wist dat ik die wel geloofwaardig kon neerzetten. Ik groeide op in een buurt die op economisch niveau lage middenklasse was, maar hoogopgeleid. Op economisch gebied behoor ik nu tot de hoge klasse, maar ik voel me nog steeds erg verwant met de buurt waar ik ben opgegroeid.”

U kreeg eens een brief uit een gevangenis in Brazilië waarin stond dat er om een exemplaar van een van uw boeken werd gevochten.

“Mijn uitgeverij heeft er meteen nog een paar dozen met het boek heengestuurd. Het idee voor het schrijfproject voor gevangenen kwam hieruit voort. Helaas heb ik Het vuur redden nog niet kunnen sturen, het is nog niet vertaald in het Portugees. Maar mijn boek is wel in een aantal andere gevangenissen gelezen. Ik ben naar een bijeenkomst geweest van zware jeugddelinquenten die, in navolging van de gevangenen in mijn boek, brieven schreven waarin ze vertelden over de moorden die ze hadden gepleegd. Voor veel van hen was mijn boek het eerste boek dat ze in hun leven lazen.”

Marina treedt met haar dansgroep op in de gevangenis. De choreografie gaat over de menstruatie, bloed loopt langs de benen van de danseressen. Buiten de gevangenis kwam er tijdens dit optreden boegeroep uit het publiek, maar in de gevangenis krijgt het een enorm applaus. Hoe verklaart u dat?

“Als je geen toegang hebt tot kunst of cultuur, en dan opeens wel, dan ben je heel ontvankelijk. Mijn eerdere roman Zoete geur van de dood speelt zich af in een dorpje waar ik veel kom. Het heeft tachtig, vooral analfabete inwoners. Toen het boek uitkwam, bracht ik een exemplaar naar het dorp. Toen ik later eens terugkwam was het helemaal beduimeld. Toen bleek dat een schoolgaand meisje elke avond had voorgelezen en dat de meeste dorpsbewoners kwamen luisteren. Ze vonden het een geweldige ervaring en lazen het nog een keer. En nog een keer. Ze waren niet gewend om te lezen, maar waren er juist daarom zo ontvankelijk voor. Hetzelfde geldt voor de gevangenen. Ze worden compleet door het optreden overvallen.”

Bijna alle kunstenaars in uw boek hebben een moeilijke relatie met recensenten. En u?

“In Mexico heb je literaire clubjes met schrijvers. Ze hebben hun eigen kranten of literaire magazines en bespreken daarin vooral het werk van andere schrijvers uit datzelfde clubje. Ik behoor niet tot zo’n groep, dus over mij wordt weinig geschreven. Het vuur redden was gedurende een jaar en drie maanden het meestverkochte boek van Mexico, maar er is geen enkele recensie over verschenen in Mexico. Dat is toch opmerkelijk. Ik leef van het schrijven, maar in Mexico zijn er niet veel die dat kunnen zeggen. Maar er zijn andere manieren om boeken te verkopen.”

Het winnen van de Premio Alfaguara bijvoorbeeld.

“Dat hielp inderdaad. De Alfaguara is een soort Booker Prize, maar dan in Spaans taalgebied. Als je Alfaguara wint word je meteen in alle Spaanstalige landen uitgegeven, en in grote oplages. Het is echt een big deal.

Premio Alfaguara

Guillermo Arriaga (1958, Mexico-Stad) is auteur, regisseur, producer. Ook is hij scenarioschrijver van onder andere de films Amores Perros, Babel en 21 Grams. Op zijn dertiende verloor hij zijn reukzintuig bij een straatgevecht, wat later zou dienen als inspiratiebron voor zijn werk. Zijn roman De ontembare was in januari 2019 Boek Van De Maand bij DWDD. Het vuur redden is onderscheiden met de Premio Alfaguara, een van de meest prestigieuze prijzen in het Spaanse taalgebied, met een prijzengeld van 175.000 dollar.

Het vuur redden
Guillermo Arriaga
Vertaald door Corine van den Broek, Annet van der Heijden, Christina Nikijuluw en Peter Valkenet,
Meridiaan Uitgevers, € 29,99
895 blz.

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden