PlusBoekrecensie

Olga Ravn werpt filosofische vragen op over kunstmatige intelligentie

Dieuwertje Mertens
De bemanning van een ruimteschip bestaat uit mensen en mensachtigen in de roman Het personeel van Olga Ravn. Beeld Getty Images/iStockphoto
De bemanning van een ruimteschip bestaat uit mensen en mensachtigen in de roman Het personeel van Olga Ravn.Beeld Getty Images/iStockphoto

Lichtjaren van de aarde verwijderd cirkelt een ruimteschip om een planeet. De bemanning bestaat uit mensen en mensachtigen. In de experimentele en filosofische sciencefictionroman Het personeel van de Deense Olga Ravn (1986) lezen we de ‘getuigenverklaringen’ van de aanwezigen op het schip. Zij reflecteren op hun arbeidsproces en hun (levens)vorm.

Het vraagt wat doorzettingsvermogen om in Het personeel te raken. In een voorwoord lezen we: ‘Deze getuigenverklaringen zijn bijeengebracht met het doel inzicht te verkrijgen in de werknemers en de objecten in de ruimtes (..) en ten slotte welke gevolgen dit heeft gehad voor hun algehele productiviteit.’

Wat volgt, zijn genummerde getuigenverklaringen en reflecties op werkzaamheden in futuristische ruimtes waar zich moeilijk te definiëren objecten bevinden. Het ruimteschip moet worden onderhouden, wetenschappers werken aan updates en nieuwe generaties verbeterde arbeidskrachten. De expeditie zelf lijkt te bestaan uit het verzamelen van (aardse) objecten als stenen. Zoiets banaals als een privéleven lijkt niet te bestaan. Het leven aan boord bestaat uit werken, updates uitvoeren/eten en slapen/uitgeschakeld worden.

Onmiskenbare stijl

Over het algemeen ben ik geen groot liefhebber van sciencefiction, maar Ravn weet te verleiden tot doorlezen dankzij de fragmentarische opzet (de informatie wordt mondjesmaat weggegeven) en de onmiskenbaar literaire stijl van Het personeel. Haar tastende taalgebruik past bij een omgeving waarin sommige (aardse) woorden in onbruik zijn geraakt. Bovendien zijn Ravns vragen met de huidige ontwikkelingen op het gebied van kunstmatige intelligentie in het achterhoofd, wezenlijk en relevant. (In Saoedi-Arabië werd de mensachtige robot Sophia tot officieel staatsburger benoemd.)

Je wordt toch nieuwsgierig naar wat de schrijver voor ogen heeft met de wezens op het zesduizendste schip. De mensachtigen, oftewel robots in mensverpakking, zijn haast niet te onderscheiden van mensen. Zeker niet omdat ze naast zintuiglijke waarnemingen (geur, temperatuur) ook emoties of gevoelens lijken te hebben, zoals we in getuigenverklaring 024 lezen: ‘Ik blijf maar denken aan die ene op het purperen vachtje (...) Is dat het waar mijn collega’s me over hebben verteld? Een gevoel, gehechtheid?’

Chaos

De belangrijkste vraag die alle wezens op het ruimteschip bezighoudt, is: wat maakt een mens? Het religieuze begrip ‘ziel’ of een verwijzing hier naar valt nergens te bekennen. Misschien toch wel een gemis in deze filosofische verkenning. Ravn beantwoordt de vraag aan de hand van basale factoren als: een mens wordt geboren en sterft, er zijn levens- en ontwikkelingsfasen (een jeugd, een verouderingsproces, aftakeling) en herinneringen. Daarnaast laat Ravn aan de hand van de getuigenverklaringen zien dat sommige verschillen complex liggen. Wat dacht je van gemoedstoestanden als ‘verveling’? En in hoeverre kunnen robots een eigen wil hebben?

De situatie op het schip wordt grimmiger naarmate de roman vordert. Er heerst onvrede onder alle categorieën. De mensen stuiten op hun eigen weerzin en de mensachtige(n) hebben te veel menselijke eigenschappen gekregen. Er zijn vormen van verzet. Chaos is hierbij onmiskenbaar het menselijke element. De plot heeft het karakter van een moetje; een voorspelbare en groteske sluitpost. Maar de vragen die Ravn opwerpt blijven zeker hangen. Als filosofisch experiment is de roman dan ook geslaagd.

Het personeel

Olga Ravn
Das Mag
Vertaald door Michal van Zelm
135 blz.
18,99

null Beeld
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden