PlusAchtergrond

Nu echt in het Stedelijk: expo rond Koreaanse videopionier Nam June Paik

In het Stedelijk Museum opent eindelijk The Future is Now, een overzicht van het werk van Nam June Paik, met de nadruk op zijn muzikale inspiratiebronnen.

TV-Buddha, een van de bekendste werken van Paik uit 1974.Beeld Stedelijk Museum Amsterdam

Op Twitter las ik vorige week dat we best zonder kunst kunnen. Is natuurlijk ook zo. Met alleen een dak boven je hoofd, af en toe een bord warm eten met een glas water erbij, een vuur voor als het koud wordt en misschien wat liefde, kom je al een heel eind. De rest is franje. Kunst (muziek, film, dans enz.), voetbal, restaurants, kerken, radio, televisie en alle digitale middelen kunnen allemaal weg. 

Dat heeft wel een groot nadeel: het leven wordt er behoorlijk saai van; korter ook. En als je de geest nooit eens kunt laten waaien, word je er zeker niet slimmer op, maar misschien is het wel fijn om dom te blijven. Dan kun je je verlustigen aan tweets waarin je meldt dat we best zonder kunst kunnen.

In het Stedelijk Museum is een tentoonstelling geopend rond de Koreaanse videopionier Nam June Paik (1932-2006), die wereldberoemd werd met radicale kunstwerken, performances en installaties waarmee hij uitdrukking gaf aan de tijd waarin hij leefde. (Iets anders kan een kunstenaar niet.) 

Paik is voor het Stedelijk geen vreemde. Al in 1977 bracht de toenmalige directeur Edy de Wilde er een retrospectief en in 1984 was hij een van de deelnemers aan The ­Luminous Image, een tentoonstelling samengesteld door Dorine Mignot. Een van Paiks bekendste werken, TV-Buddha (1974), behoort tot de vaste collectie van het museum. Het is het eerste stuk dat je bij binnengaan van de tentoonstellingsruimte ziet.

Grappig en diepzinnig

TV-Buddha is een mini-installatie – een oud, houten boeddhabeeld zit voor een televisietoestel naar zichzelf te kijken, want hij wordt gefilmd en die film wordt op de televisie getoond. Waarom is dit zo onbedaarlijk grappig en tegelijkertijd diepzinnig? Je kunt er eindeloos over blijven nadenken.

Intrigerend is ook dat het kunstwerk vanwege die polyinterpretabiliteit met zijn tijd mee blijft gaan. Je zou er nu een commentaar op de narcistische 21ste-eeuwse generatie in kunnen zien. En je vraagt je af of, had Paik nog geleefd, er een kunstwerk denkbaar zou zijn geweest waarbij een beeld van Mohammed voor die beeldbuis zou zitten. Misschien ís het ook wel Mohammed en alle denkbare opperwezens, inclusief de televisiegod, die nog steeds het reilen en zeilen op de wereld bepaalt.

The Future is Now heet de huidige tentoonstelling. Zeg dat wel. Paik was een visionair, denk je na TV-Buddha. En dan heb je nog maar één ding gezien. Je denkt ook: een leven zonder kunst? Doe mij dan maar weg.

Muzikale avant-garde

Heel goed aan de tentoonstelling, mede gecureerd door conservator Leontine Coelewij, is de ruimte die de muzikale kant van Paik krijgt. Je zou zelfs kunnen zeggen dat muziek, of specifieker, de componist John Cage, aan de basis staat van zijn esthetiek.

Paik schreef als student esthetica aan de universiteit van Tokio een afstudeerscriptie over Schönberg, studeerde daarna muziekwetenschap en kunstgeschiedenis in München en bezocht in 1957 voor het eerst de Ferienkurse in Darmstadt, waar hij kennismaakte met de muzikale avant-garde van die tijd. Het jaar erna maakte hij in Darmstadt kennis met Cage, die daar een lezingenreeks gaf onder titel Composition as Process.

De implicaties daarvan zouden nog lang in het werk van Paik naresoneren. Denk aan zijn Symphony for 20 Rooms, die een happening moest zijn zoals Cage er al vele had bedacht, aan de geprepareerde piano’s die hij meermaals inzette en zeker ook aan de zen-stukken die hij in de jaren zestig maakte, daardoor geïnspireerd door de zen-boeddhistische levenshouding van de Amerikaan. Zo ontstonden kunstwerken als Zen for Walking, waarbij Paik een wandeling maakt terwijl hij achter zich aan een viool aan een touw voortsleept.

Het geluid dat dit veroorzaakte zag hij als toevalsmuziek; Zen for Wind, een installatie met hangende objecten als een fluitketel, een sandaal, het chassis van speelgoedautootje, bij wijze van een alternatieve windchime; Zen for Film, een 20 minuten durend afspelen van blanco celluloid, waardoor het gedwarrel van stof het enige is wat je te zien krijgt – een visuele pendant van Cage’s beroemde stiltestuk 4’33”. Allemaal onderdeel van zijn allereerste solotentoonstelling in Wuppertal, in 1963, Exposition of Music – Electronic Television geheten, en allemaal in het Stedelijk te zien. Wat in Amsterdam ontbreekt is de kop van een onthoofde os, die Paik in Wuppertal voor de ingang van Galerie Parnass had laten ophangen, voor het schok­effect.

Fluxusbeweging

Links zijn er ook met La Monte Young, die zich net als Paik een tijdlang vereenzelvigde met de Fluxusbeweging en, verrassend, met Karlheinz Stockhausen, die samen met zijn latere echtgenote Mary Bauermeister het gesamtkunstwerk Originale (1961) maakte, waarin behalve Stockhausens eigen Kontakte ook het werk van andere kunstenaars een plek kreeg. Paik was een van hen. Hij was via de celliste Charlotte Moorman, die in het Stedelijk ook veel aandacht krijgt, tot de kring van de Duitse muziekpionier doorgedrongen.

Een jaar eerder had Paik bij Bauermeister thuis een onuitwisbare indruk gemaakt met zijn Etude for Pianoforte, waarin hij eerst iets van Chopin speelde en vervolgens met een schaar de stropdas en het overhemd van de aanwezige Cage stuk knipte. Cage vond het amusant (in het Stedelijk hangen foto’s die dat bewijzen), maar hij liet weten dat hij voortaan wel twee keer zou nadenken voordat hij weer naar een performance van Paik zou gaan.

Maffe kunst waar je een goed humeur van krijgt en die nog lang nagloeit – hoe zou je ooit zonder kunnen?

Nam June Paik, The Future is NowStedelijk Museum, t/m 23/8

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden