Nieuws

Nooit uitgegeven boek van Amsterdamse fotograaf Ed van der Elsken ontdekt

Feest, Ed van der Elsken.Beeld Rijksmuseum Staeske Rebers

Het Rijksmuseum en het Nederlands Fotomuseum hebben een ontwerp voor een nooit uitgegeven fotoboek ontdekt in de nalatenschap van Ed van der Elsken. Feest, zoals Van der Elsken het fotoboekje wilde noemen, verschijnt vrijdag alsnog in boekvorm. ‘Je ziet uitersten, van kermis tot staatsbezoek, van glimlach tot traan.’

Het boekontwerp maakt deel uit van de tentoonstelling Ed van der Elsken: Crazy World, die op vrijdag 30 oktober opent in het Rijksmuseum.

Eind 2019 verwierven het Rijksmuseum en het Nederlands Fotomuseum de nalatenschap van de Amsterdamse fotograaf Ed van der Elsken (1925-1990). Die bestond uit ruim elfduizend afdrukken, contactvellen, dummy’s en andere objecten, die zijn weduwe Anneke Hilhorst na zijn dood zorgvuldig had beheerd in hun houten huis aan de IJsselmeerdijk in Edam. Onder de vele verrassingen en vergeten foto’s was ook het ontwerp voor het fotoboek Feest, waaraan Van der Elsken tussen 1950-1960 heeft gewerkt.

Kermis op de Nieuwmarkt, Amsterdam, april–mei 1958.Beeld Ed van der Elsken

Het belang van deze aanwinst is volgens Rijksmuseumdirecteur Taco Dibbits moeilijk te overschatten. “Juist zijn fotoboeken hebben Ed van der Elsken internationale bekendheid gegeven. Dat maakt de ontdekking van Feest extra bijzonder. Feest geeft een tijdsbeeld van de jaren 50 en begin jaren 60. Je ziet uitersten, van kermis tot staatsbezoek, van glimlach tot traan. Je ziet verbinding en ontlading en bovenal wat mensen samenbrengt.”

Feestelijke gebeurtenissen

De basis van Feest – dat nu door Irma Boom in een fraai boekje is gegoten – wordt gevormd door een stapel van 134 aan elkaar gemonteerde foto’s, die de conservatoren Hans Rooseboom en Mattie Boom bij elkaar in één doos aantroffen. De vroegste opnamen zijn van rond 1950, kort na het begin van Van der Elskens carrière; de laatste opnamen dateren uit 1960. Een aantal foto’s was bekend, omdat Van der Elsken ze later in andere publicaties heeft opgenomen, maar het overgrote deel is nieuw.

Ze tonen een aaneenschakeling van feestelijke gebeurtenissen én van het zweet en de tranen wanneer het feest weer is afgelopen. Van festiviteiten op de Dam bij 10 jaar vrede, in 1955. Van vuurwerk boven het Oosterdok, de kermis op de Nieuwendijk, een café op het Rembrandtplein, de geregelde feesten in kunstenaarssociëteit De Kring en het jaarlijkse Boekenbal. Maar ook van grimmig ogende, met hun vuisten zwaaiende demonstranten en van een man die dronken op straat ligt.

Zwarte Beertjespocket

Wanneer Van der Elsken aan het boekontwerp begon, hoelang hij eraan heeft gewerkt en in welk stadium hij is blijven steken, is niet bekend. Het bestaan van een door hem gemaakte cover met titel, de selectie van de foto’s en de aantekening over de omvang (achter op een van de foto’s staat in ballpoint in Van der Elskens hanenpoten: ‘omslag volgt. / ± 64 pagina’s foto’s / “FEEST” / E van der Elsken’) doet vermoeden dat hij een heel eind was gekomen.

Feest is door Van der Elsken afgewerkt op het formaat van een Zwarte Beertjespocket, een pocketreeks van A.W. Bruna Uitgevers die destijds heel populair was. Maar of het boekje in opdracht van een uitgever werd gemaakt, is onbekend. In de archieven van Bruna en De Bezige Bij is er niets over te vinden en in zijn brieven rept Van der Elsken er met geen woord over. Fotograaf Eddy Posthuma de Boer en uitgever Andreas Landshoff, met wie hij destijds bevriend was, zeggen desgevraagd er nooit iets over te hebben gehoord. Zijn eerste echtgenote Gerda van der Veen overleed in 2006, Anneke Hilhorst verscheen te laat in Van der Elskens leven om erbij betrokken te kunnen zijn geweest.

Verjaardagsfeest van de Vlaamse schrijver Hugo Claus bij uitgeverij De Bezige Bij, Amsterdam, april 1959.Beeld Ed van der Elsken

Sweet Life

Op de vraag waarom Van der Elsken Feest terzijde heeft gelegd, hebben Rooseboom en Boom geen stellig antwoord, maar zij zien een verband met Sweet Life, Van der Elskens magnum opus, waar hij vanaf het begin van de jaren zestig intensief aan bezig is geweest en dat hem onder meer naar West- en Zuid-Afrika, de Filipijnen, Hongkong, Japan, de Verenigde Staten en Mexico voerde. “Die uitgave moet voor hem voorop hebben gestaan,” aldus Mattie Boom. 

Rooseboom: “Het is waarschijnlijk geen toeval dat Van der Elsken juist op dat moment – uit chagrijn dat het maar niet lukte Sweet Life uitgegeven te krijgen – besloot zich vooral op film toe te leggen. Vanaf 1961 heeft hij beduidend minder gefotografeerd en werkte hij aan de films Bewogen beweging, Dylaby en Welkom in het leven, lieve kleine. Pas in 1967 – Sweet Life was inmiddels alsnog verschenen – nam hij de fotocamera weer vaker ter hand. Toen lag Feest mogelijk al te ver achter hem om de draad weer op te pakken.”

Beeld Rijksmuseum Staeske Rebers

Feest

Feest is vanaf 24 oktober verkrijgbaar via rijksmuseumshop.nl en in de boekhandel. De tentoonstelling Ed van der Elsken: Crazy World opent 30 oktober in het Rijksmuseum. Dan opent ook een mini-expositie in het Nederlands Fotomuseum in Rotterdam, met zeven foto’s uit Feest, in combinatie met de bijhorende contactvellen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden