PlusInterview

Nieuwe chef-dirigent Viotti van DNO en NedPho wil af van de witte operacultuur: ‘De tijden zijn veranderd’

Lorenzo Viotti (30) wordt in augustus 2021 de nieuwe chef-dirigent van De Nationale Opera en het Nederlands Philharmonisch Orkest. Het moet een cultuuromslag opleveren. “Het is niet meer uit te leggen dat in een operahuis iedereen wit is.”

Lorenzo Viotti repeteert met De Nationale Opera.Beeld Melle Meivogel

Zeggen dat de carrière van de Zwitserse dirigent Lorenzo Viotti (30) snel een hoge vlucht heeft genomen, is een understatement. Ga maar na. Pas vijf jaar geleden rondde hij zijn opleiding af aan de Hochschule für Musik ‘Franz Liszt’ in Weimar, na eerdere studies aan het conservatorium in Lyon (piano, zang, slagwerk) en de Universität für Musik und darstellende Kunst in Wenen (orkestdirectie). Hij speelde slagwerk in de Wiener Philharmoniker en was als aankomend dirigent assistent van Mariss Jansons, Bernard Haitink en Georges Prêtres.

Lissabon

Sinds 2018 is hij muziekdirecteur van het Gulbenkian Orchestra in Lissabon. Vorig jaar werd hij, zo jong als hij is, benoemd tot opvolger van Marc Albrecht als chef-dirigent van De Nationale Opera en het Nederlands Philharmonisch Orkest, na doortastend optreden van intendant Sophie de Lint, orkestdirecteur Rob Streevelaar en niet in de laatste plaats de musici van het NedPho, die op eigen initiatief naar Zürich gingen om Viotti te vertellen dat ze hem graag als chef wilden hebben. Dat gaf voor hem de doorslag. Daarmee sloegen opera en orkest een grote slag, want Viotti’s uitzonderlijke talent was niet onopgemerkt gebleven en er waren kapers op de kust.

Viotti beloonde het vertrouwen vorig jaar, met een overtuigende serie opvoeringen van Pagliacci en Cavelleria rusticana bij DNO. Kenners en liefhebbers waren het erover eens dat de samenwerking weleens tot iets heel moois kon uitgroeien.

Heksentoer

Viotti: “Dat was voor iedereen en niet in de laatste plaats voor mijzelf een heel belangrijke productie, want ik had weliswaar een contract getekend bij DNO, maar er nog nooit gedirigeerd. Dat was als trouwen zonder dat ik mijn bruid echt kende. Het was logistiek een heksentoer om het voor elkaar te krijgen, maar ik kijk er met grote voldoening op terug. Ik ervoer de mogelijkheden, de energie en de openheid van geest bij DNO en het NedPho en ik werd er heel enthousiast van. Amsterdam is met Berlijn dé plaats in Europa waar je opera echt een nieuwe plek in de maatschappij kunt geven.”

Lorenzo Viotti, de nieuwe chef dirigent van de De Nationale Opera.Beeld Desiré van den Berg

Momenteel is hij in Amsterdam voor concerten met het koor van DNO, die alleen online en op NPO Radio4 te beluisteren zijn. In september 2021 zal hij bij het operahuis zijn officiële debuut als chef-dirigent maken met Verdi’s meesterwerk Otello (als de omstandigheden het toelaten). Daarover ontstond recentelijk reuring, omdat artistiek directeur De Lint liet weten dat ‘een Otello in een hedendaagse vorm uitsluitend mogelijk is in een team van kleur’.

Andere tijden

Viotti staat volledig achter die uitspraak. “De tijden zijn veranderd. Het is hier en nu in Nederland, in Amsterdam, niet meer uit te leggen dat in een operahuis iedereen wit is – de dirigent, de zangers, de regisseur, om nog maar te zwijgen van het publiek. Ik vind dat dit besef in culturele instituten laat doordringt. Hoe kan je je de bevolking, in al zijn diversiteit, uitleggen dat dat die hier geheel ontbreekt? Ik geloof dus dat we daar drastisch op moeten reageren, misschien eerst te drastisch zelfs, om iets te forceren, waardoor alles over tien, vijftien jaar misschien wat meer in evenwicht is.”

“Je kunt wel roepen dat opera voor iedereen is, maar dat is me te makkelijk. Kijk naar de conservatoria. Daar is ook geen diversiteit. Er moet echt iets veranderen. En dat zie ik ook als een verantwoordelijkheid van de dirigent van nu. Waarom zitten er geen jonge mensen, mijn leeftijdgenoten, in de zaal? Omdat we ze niet op de goede manier uitnodigen.”

Nieuwsgierigheid wekken

“We moeten ze laten begrijpen dat ze hier in een voorstelling van twee uur meer kunnen meemaken en voelen dan in vijf jaar als ze alleen maar naar MacDonald’s-muziek op de radio luisteren. Hun nieuwsgierigheid moet worden gewekt en dat zie ik als een taak van de dirigent. Dus pak ik een microfoon, spreek het publiek toe en stel ik alle repetities open voor de mensen. In Lissabon heb ik daar nu al bemoedigende resultaten mee bereikt. Er zitten daar tegenwoordig 30 procent meer jonge mensen in de zaal dan toen ik begon. Misschien helpt het ook dat ik er jong uitzie en dat ik niet oog als de archetypische dirigent. Ik luister naar rapmuziek. Ik ga naar electrofestivals.”

Diversiteit

Nationale Opera & Ballet is bij uitstek de plek voor meer diversiteit, vind Viotti. “Het ís al het domein van de osmose: muziek, dans, belichting, acteren, drama – alles komt hier samen. De meeste mensen die ik in Amsterdam ken, hebben een Afrikaanse origine. Vaak zijn ze rappers of dj’s. Ze wisten niet eens dat Nationale Opera & Ballet bestond!”

“Hier is een wereld te winnen, als we elkaar maar een kans geven. Als we nieuwsgierig zijn naar elkaars werelden, zonder meteen te oordelen. Een van mijn dromen is hier ooit een opera op te tuigen waarin álles samenkomt, ook rap. En dan moet u niet meteen denken aan gangsters, drugs, gouden kettingen en pistolen, want dat is maar één stijl, net zoals de superstijve barokpuristen die van non-vibrato dromen één stijl vertegenwoordigen. Rap komt van poëzie. Er zit veel schoonheid in.”

Geweldig

Hij houdt van Kendrick Lamar, van de Franse rapper Jazzy Bazz, van Busta Rhymes en van Logic. “Logic is fantastisch. Nas – ook geweldig. Moet u echt eens beluisteren.”

Viotti studeerde piano, slagwerk en zang. Aan welke van de drie heeft een dirigent het meeste? Zijn antwoord is verrassend. “Niet de piano. Je hebt als pianist een heel orkest onder je vingers en die gedachte nemen pianisten mee als ze voor een orkest staan. Een pianist bepaalt alles zelf en een dirigent luistert vooral naar anderen. Essentieel verschil. Als slagwerker ben je meer gewend samen te spelen, plus je wordt getraind in timing, ritmische precisie, kleuring. Bovendien kun je in orkesten spelen en alles van binnenuit meemaken. Heel erg nuttig. En van een zangstudie leer je wat zangers en blazers nodig hebben en hoe ze ademen.”

Leermeesters

Wat heeft hij geleerd van Jansons, Haitink en Prêtres? “Van Prêtres: tot het uiterste gaan, maar altijd met charme, elegantie en smaak. Van Haitink: bescheidenheid; dat we zonder het orkest niets zijn, maar dat we een orkest ook beter kunnen laten spelen dan ze zonder ons zouden kunnen. Van Jansons: het plezier en de onbevangenheid waarmee hij op de bok stond.”

Viotti’s bedachtzaamheid en kalmte maken indruk. Hier zit iemand die weet wat hij kan en wat hij wil. Dat was ook de reden dat hij herhaaldelijk nee heeft gezegd tegen onmiskenbaar aantrekkelijke aanbiedingen. “Nee zeggen is het allerbelangrijkste wat er bestaat voor een jonge musicus. Hoe kun je als jonge dirigent iets van een orkest vragen in een stuk dat ze al oneindig veel vaker hebben gespeeld dan jij het ooit hebt gehoord? Het is zo delicaat allemaal! Ik zeg alleen ja tegen een orkest of een positie als ik voel dat ik er klaar voor ben. Ik was vaak geschokt door de aanbiedingen die ik kreeg. Zagen ze dan niet dat ik te jong was? Soms werden ze boos als ik nee zei. Maar het is míjn leven. Er staat voor mij veel meer op het spel dan voor hen.”

Intimiderend

En soms zei hij ja. Tegen DNO en het NedPho, omdat het goed voelde; omdat hij er klaar voor was. Of tegen de Berliner Philharmoniker, het beroemdste orkest ter wereld, waar hij in februari zijn debuut maakte, als invaller voor Yannick Nézet-Séguin, die drie dagen voor de eerste repetitie afzegde. De Derde symfonie van Mahler. Heel veel intimiderender wordt het niet.

“Vijf jaar geleden had ik Haitink in Mahler Drie geassisteerd. In oktober had ik het stuk nog gedirigeerd in Lissabon. Het was het goede moment. De druk kon niet groter zijn, maar ik wist wat ik wilde met de muziek die gaat over diep verdriet en de acceptatie daarvan, gevoelens waar ik zelf net mee in het reine was gekomen.” Het concert was een succes. Hij kijkt er met voldoening op terug.

Uitgeput

Aan zijn moordende werkdruk zat ook een keerzijde, begon hij te ervaren. “Ik was emotioneel uitgeput omdat ik de afgelopen zeven, acht jaar non-stop had gewerkt. Dat was mijn eigen keuze, want ik wilde veel leren, maar de balans was zoek. Als je moe bent, heeft de muziek daar onder te lijden. Je wordt gespannen, er begint negativiteit binnen te sluipen. Aan de laatste opera die ik dirigeerde, Jevgeni Onjegin, afgelopen februari in Lissabon, beleefde ik niet veel plezier.”

Dat was een alarmbel. Hij dreigde overwerkt te raken. En toen kwam de coronacrisis.

“Het klinkt raar, maar de pauze waartoe de pandemie me heeft gedwongen, was voor mij persoonlijk een zegen. Nu hoefde ik twee maanden nergens heen. Ik had eindelijk tijd de batterij weer op te laden. Ik ben Nederlands aan het leren en ik heb CrossFit opgepakt.”

Als we afscheid nemen doet Viotti twee witte oortjes in. “Het nieuwe album van Busta Rhymes. Erg goed!”

Koor van De Nationale Opera o.l.v. Lorenzo Viotti met werken van Stravinsky, Barber, Rachmaninoff, Brahms e.a., te zien vanaf zondag 6 december (19 uur) op www.operaballet.nl/online.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden