PlusRecensie

Nieuwe bloemlezing brieven Van Gogh: hij schreef zoals hij schilderde

De nieuwe bloemlezing van de brieven van Vincent van Gogh begint in zijn ‘godsdienstwaanzinnige’ fase, maar gaat over in onderwerpen die ook vandaag de dag voor bijna iedereen herkenbaar zijn.

De Slaapkamer, schets meegezonden met brief aan broer Theo.

Hoe godsdienstwaanzinnig was Vincent van Gogh eigenlijk? Die vraag rijst op bij het lezen van de eerste brief in de nieuwe bloem­lezing van zijn brieven. 

Zoals bekend groeide Van Gogh (1853-1890), de verpersoonlijking van de eenzame en ploeterende kunstenaar die postuum wereldberoemd werd, op in een predikantengezin op het Brabantse platteland. Zijn ouders brachten hun zes kinderen traditionele christelijke waarden bij, in de hoop dat zij konden klimmen op de maatschappelijke ladder.

De eerste brief in de nieuwe bloemlezing van zijn brieven is nummer 155, geschreven op 24 ­juni 1880. Van Gogh was toen 27 jaar en hij had al een aantal mislukte carrières achter de rug. De jonge Vincent was van het type twaalf ambachten, dertien ongelukken. Hij werd op 16-jarige leeftijd aangesteld als jongste bediende bij de internationale kunsthandel Goupil & Cie in Den Haag. Hij werkte ook bij de vestigingen van ­Goupil in Londen en Parijs, maar uiteindelijk werd hij ontslagen

Vincent werd hulponderwijzer op diverse plekken in Engeland, vervolgens ging hij als ­manusje-van-alles aan de slag bij een boekhandel in Dordrecht. Na al die mislukte avonturen is hij ervan overtuigd dat hij zijn ware roeping heeft gevonden. Van Gogh wil in de voetsporen treden van zijn grootvader en vader en het woord van God verspreiden. ‘Het is mijne bede en innig verlangen dat den geest van mijn Vader en Grootvader ook op mij moge rusten, en het mij moge gegeven worden te zijn een Christen en een Christen werkman (…)’

Het fanatisme waarmee hij zijn ambities aan zijn broer verkondigt, krijgen we in deze bundel niet te zien. Misschien maar beter, want eerlijk is eerlijk, er is niet doorheen te komen, die vroege brieven vol vrome bijbelcitaten.

Mer à boire

Troost voor bedroefde harten begint als de situatie zich begint te keren. Vincent heeft een jaar geen contact met zijn broer Theo gehad (‘Tot op zekere hoogte ben je voor mij een vreemdeling geworden en ik ben het voor jou ook’) en hij probeert het contact weer op gang te brengen. Er zitten af en toe nog verwijzingen naar zijn religieuze ideeën in, maar de boventoon wordt nu ­gevoerd door verwijzingen naar Rembrandt, Millet, Shakespeare, Delacroix en Victor Hugo. Van Goghs fanatisme verlegt zich van religie naar de schilderkunst en literatuur. De brief­wisseling die zich daarna ontvouwt, blijkt een mer à boire aan opvattingen over het kunstenaarschap. Elke eerstejaarsstudent aan de kunstacademie zou deze brieven moeten lezen.

Brief van Vincent aan Theo, met schets van De aardappeleters, Nuenen, 9 april 1885.

Van Gogh formuleert niet alleen zijn ideeën over kunst, hij deelt zijn gedachten ook over ­onderwerpen die ook vandaag de dag voor bijna iedereen herkenbaar zijn, zoals zijn ­omgang met familieleden, zijn worsteling met eenzaamheid en zijn behoefte aan liefde en vriendschap.

De nieuwe bloemlezing is samengesteld door Nienke Bakker, Leo Jansen en Hans Luijten. Zij deden tussen 1994 en 2009 namens het Van Gogh Museum en het Huygens Instituut onderzoek naar Van Goghs correspondentie. Dat mondde uit in een wetenschappelijke tekst­editie van de 819 brieven van Van Gogh, plus 83 brieven die aan hem gericht zijn. Maar ja, dan heb je het dus over zes loodzware telefoonboeken vol brieven, voetnoten en steunillustraties. Officiële prijs 395 euro, dus echt iets voor diehard Van Gogh-fans.

Natuurbeleving

In 2014 verscheen een selectie van 265 brieven uit die monsteruitgave, wat evengoed nog een boek opleverde van ruim duizend pagina’s. Troost voor bedroefde harten is met ruim zeventig brieven een stuk compacter, maar de brieven zijn wel integraal opgenomen. Er is dus niet binnen brieven geselecteerd op de beste passages, wat in oudere brievenedities doorgaans wel gebeurde. Tussen de brieven zijn hoofdstukken opgenomen, waarin de levensloop van Vincent wordt beschreven.

De religieuze geestdrift maakte plaats voor ­artistieke aspiraties en de verbindende factor was Van Goghs natuurbeleving: hij schrijft dat hij zo geniet van wandelingen in de natuur. Ook als hij na zijn inzinking in Arles wordt opgenomen in het hospitaal, beschrijft hij aan zijn zuster het contrast tussen de bloembedden met vergeet-mij-nietjes, kerstrozen, anemonen, ­ranonkels, violieren, margrieten, de galerij met sinaasappelboompjes en oleanders. “Drie zwarte en sombere boomstammen kronkelen er echter als slangen doorheen en op de voorgrond staan vier treurige donkere buks­bomen.”

Van Gogh schreef zoals hij schilderde; temperamentvol, analytisch en nieuwsgierig. Je ziet ook dat zijn taalgebruik steeds losser en moderner wordt. De toon van schrijven aan zijn broer Theo is ook anders dan aan collega’s als Gauguin en vooral Bernard, die vijftien jaar jonger was. Dan is Van Gogh explicieter als het over vrouwen en bordeelbezoeken gaat, onder­werpen waarover hij tegenover zijn broer gereserveerder was. ‘Schilderen en veel neuken, dat gaat niet samen, de hersenen verweken ervan en dat is verdomd vervelend.’

Troost voor bedroefde harten. Samengesteld door Nienke Bakker, Leo Jansen en Hans Luijten. Prometheus, € 22,50 432 blz.

Brieven in het Van Gogh Museum

In 2009, bij het verschijnen van zijn complete correspondentie, waren in het Van Gogh Museum 120 brieven van Vincent van Gogh te zien – brieven die vanwege hun kwetsbaarheid en lichtgevoeligheid maar zelden worden getoond. Elf jaar later brengt Prometheus een nieuwe, handzamer én betaalbaarder bloemlezing uit, Troost voor bedroefde harten, en toont het Van Gogh Museum onder de noemer Je liefhebbende Vincent. Van Goghs mooiste brieven opnieuw een selectie brieven.

Onder de veertig kleinoden is een recent verworven brief die Van Gogh én Paul Gauguin in 1888 samen schreven aan hun vriend Emile Bernard, over hun verblijf in het Gele Huis in Arles, waar ze samen schilderden en discus­sieerden over hun visie op de moderne kunst. Beroemde werken uit de eigen collectie, zoals De aardappeleters (1885), De slaapkamer (1888), De zaaier (1888) en het vorig jaar verworven vroege schilderij Onkruid verbrandende boer (1883), worden gecombineerd met de brieven waarin Van Gogh zijn broer Theo deelgenoot maakt van zijn plannen, vorderingen en twijfels – sommige van de vol­gekrabbelde, vergeelde velletjes bevatten zeer fraaie schetsen.

Negen brieven zijn ingesproken door stemacteur Bob Stoop – de ‘vaste Vincent’ van het Van Gogh Museum – en via een QR-code te beluisteren op je eigen telefoon. Er is ook een podcast, waarin Ester Naomi Perquin, Huub van der Lubbe en Abdelkader Benali brieven voorlezen. In het midden van de korenblauwe tentoonstellingsruimte staat een grote tafel, waaraan bezoekers zelf een brief aan een dierbare kunnen schrijven.‘Het leven is ook een raar ding, broer’ wordt Vincent ter inspiratie geciteerd op een van de muren.

Je liefhebbende Vincent. Van Goghs mooiste brieven: t/m 10/1 in het Van Gogh Museum.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden