PlusAchtergrond

Niet minder dan een ramp: alleen in 1945 klonk de Matthäus-Passion niet

Daniel Reuss dirigeert Capella Amsterdam. Beeld Anne Bonthuis

Hoe had dat in tijden van corona gemoeten met de professionele zangers, allen zzp’ers, van de koren die nu al hun uitvoeringen van de Matthäus-Passion mislopen? De handreiking van het kabinet van dinsdag komt als geroepen.

De Bachtraditie begint in Nederland op 8 april 1870, nu dus 150 jaar geleden, toen Toonkunst Rotterdam de Matthäus-Passion voor het eerst in Nederland uitvoerde, onder leiding van Woldemar Bargiel. Zijn roem is allang geheel overschaduwd door de reputatie van Willem Mengelberg, die als chef-dirigent van het Concertgebouworkest wereldberoemd werd en vanaf 1899 in Amsterdam elk jaar die Matthäus op de lessenaar legde, met voor zijn neus een reusachtige armee van musici en koorleden.

Sindsdien klonk 45 jaar lang tijdens de lijdensweek in het Concertgebouw die Matthäus-Passion, in een buitengewoon trage en bombastische versie. Deze moest vanwege de traagheid ook nog worden ingekort om de speelduur behapbaar te houden.

Dat werd sommigen te gortig. Als tegenbeweging richtten zij de Nederlandse Bachvereniging op. Onder leiding van Johan Schoonderbeek werd vanaf 1922 elk jaar een andere Matthäus uitgevoerd, volledig en met snellere tempi. De dirigenten kwamen en gingen, de uitvoeringen in de Grote Kerk in Naarden bleven. Het werd op die manier een eerbiedwaardige traditie. Het Bachvirus (excuus) heeft zich inmiddels zo gretig over heel Nederland verspreid dat we gerust van een nationale Matthäus-hysterie kunnen spreken. In geen land ter wereld worden de passies van Bach zo vaak uitgevoerd. Het tijdschrijft ZING! deed zoals elk jaar een telling en kwam deze keer uit op 208. Een record.

Alleen in het oorlogsjaar 1945 klonk de Matthäus-Passion niet. En het is droevig stemmend dat uitgerekend nu, in 2020, 150 jaar na die allereerste uitvoering in Rotterdam, de Matthäus met Pasen opnieuw niet zal worden uitgevoerd vanwege de coronacrisis.

Enorme impact

Voor het passieminnend publiek is dat spijtig, maar voor veel van de zangers en instrumentalisten die deze Matthäussen mogelijk maken, is het niet minder dan een ramp. Velen zijn zzp’ers en zij zien opeens acuut hun inkomsten wegvallen. Het toont de kwetsbaarheid van het muziekleven in Nederland aan. Het is zo ingericht dat musici vaak tegen een zeer bescheiden vergoeding moeten werken. “De poetsvrouw krijgt net zo veel als een zanger van Cappella,” zegt Daniel Reuss, dirigent van Cappella Amsterdam, een van de allerbeste koren van Nederland.

“Ik kreeg de afgelopen dagen koorleden aan de lijn die niet weten hoe ze verder moeten,” zegt Gerda Ruiter, zakelijk leider van het Laurens Collegium dat in deze tijd Matthäus-Passionen zou zingen met het Concertgebouworkest en het Rotterdams Philharmonisch Orkest. Annulering heeft een enorme impact op de leden van ons koor, die allemaal zzp’ers zijn. Ze hebben geen vaste contracten, werken altijd projectmatig. Uitgaande van het slechtste scenario krijgen ze te maken met een enorme inkomstenderving, die ze maar zeer ten dele kunnen opvangen met lesgeven. Het is namelijk niet zo dat er opeens allerlei andere baantjes voor het oprapen liggen.”

Tot de zomer redden

Ruiter kent als geen ander de omvang van het probleem. “Er zingen 42 zangers mee in de Matthäussen en die die worden per concert betaald. Als een project niet doorgaat, verdienen ze niks. Sommige zangers en instrumentalisten moeten het echt van de passietijd hebben. Die verdienen dan genoeg om het tot aan de zomer te redden. Als dat wegvalt… En vergeet ook de talloze, kleinere Matthäussen in het land niet. De koren zingen die veelal voor niets. Maar ook daar spelen professionele instrumentalisten mee. De solisten zijn profs, ze lopen allemaal inkomsten mis. De bewustwording van een eerlijke beloning voor musici groeit. Het is inmiddels wel duidelijk dat heel veel musici geen enkele financiële buffer hebben. Dat wordt door deze crisis vol in het licht gezet.”

“We hebben magistraal gerepeteerd voor onze negen uitvoeringen van de Matthäus, waarna ik de musici mocht vertellen dat alles zou worden geannuleerd,” zegt Sieuwert Verster, directeur van het Orkest van de Achttiende Eeuw, dat de passies met Cappella Amsterdam onder leiding van Daniel Reuss zou uitvoeren, tot in Parijs toe. Dat het kabinet met een noodplan is gekomen, heet bittere noodzaak. Dat blijkt ook wel uit zijn woorden: “We zijn bijna veertig jaar lang altijd een naar binnen gekeerd geluksmaatschappijtje geweest, dat nu voor het eerst door de boze buitenwereld wordt geraakt. Deze crisis betekent dat 55 musici drie maanden lang niks zouden verdienen. We gaan proberen het leed te verzachten. Maar we hebben geen spaargelden, dus ik weet het niet. Het blijft een dreun. Maar ik blijf ook de toekomst met opgewektheid tegemoetzien.”

In de kijker spelen

Dirigent Daniel Reuss van Cappella Amsterdam is wat minder optimistisch. “Deze tijd is voor ons het zwaartepunt van het seizoen, met twintig concerten en vier verschillende programma’s, waarmee we ons in de kijker wilden spelen bij de subsidiegevers. Nu gaat daar helemaal niets van door en dat is dramatisch, want voor onze zangers betekent dat nul inkomsten. En wie weet hoelang dat nog gaat duren? Dit is voor iedereen nieuw. Het zal ons leven veranderen. Toch denk ik op zonnige momenten weleens dat er in de zomer, als de crisis voorbij is, opeens een grote behoefte aan de Matthäus-Passion kan ontstaan. Dan pakken we die tournee gewoon weer op!”

Reuss stelde al voor alle zzp’ers ‘gewoon een soort werkloosheidsuitkering te geven’. Die wens is dinsdag door het kabinet gehonoreerd. Ze kunnen binnenkort een uitkering aanvragen, waardoor ze in elk geval op het bestaansminimum komen te zitten – een maandinkomen dat musici, getuige reacties op sociale media, lang niet altijd halen. Laat dat maar even bezinken.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden