Plus

Nicolás Jaar verwerkt de geschiedenis van het Schokbos in Het HEM

In Het HEM toont kunstenaar Nicolás Jaar de resultaten van zijn grondige onderzoek in het Schokbos, dat is aangelegd om de drukgolf van ontploffingen af te zwakken.

De boom is gekapt nadat er ontplofte munitie in de grond onder zijn wortels was gevonden. Beeld Cassander Eeftinck Schattenkerk

Sinds half september zijn de Chileense kunstenaar, componist en muzikant Nicolás Jaar en de door hem geformeerde Shock Forest Group in en rond kunsthuis Het Hem in Zaandam aan het werk. Anders dan Chapter 1NE, samengesteld door Pattabazen Edson Sabajo en Guillaume Schmidt, is hun tentoonstelling een work in progress dat groeit en rijker wordt gedurende de looptijd – er gebeurt zelfs zoveel dat Chapter 2WO is verlengd tot en met 21 december.

In de 200 meter lange schietbaan in de kelder van de voormalige patronenfabriek staat sinds de opening van Chapter 2WO het magistrale geluids- en lichtwerk Incomprehensible. Tijdens het Amsterdam Dance Event presenteerde Jaar in samenwerking met kunstenaar Vincent de Belleval de hypnotiserende geluids- en lichtinstallatie Retaining The Energy, but Losing the Image. De installatie bestaat uit tien roterende reflectoren die geluid en licht opvangen en direct weer uitzenden, en bestrijkt de hele bovenverdieping van Het HEM. Jaar gaf meerdere concerten in het monumentale pand, waaronder een ruim drie uur durende improvisatie met de Frans-Mexicaanse danser en choreograaf Stéphanie Janaina.

Rondvliegend materiaal

Vanaf dit weekeinde worden onder de noemer No Camouflage de resultaten getoond van het onderzoek dat Jaar en de Shock Forest Group de afgelopen maanden hebben gedaan naar de geschiedenis van het Hembrugterrein, waar sinds 1895 een eeuw lang achter gesloten deuren op grote schaal munitie werd vervaardigd, opgeslagen en getest.

Die Shock Forest Group is een internationaal onderzoeksteam bestaande uit architecten, cartografen, linguïsten, codeerders, stedenbouwkundigen, geluidsmakers, biologen, genetici, grafisch ontwerpers, en ingenieurs. Het is vernoemd naar het Schokbos – of Plofbos – op het Hembrugterrein. Dat is aan het begin van de vorige eeuw aangelegd met het oog op de werkzaamheden in de munitie- en wapenfabriek: het moest de drukgolf van ontploffingen afzwakken en rondvliegend materiaal opvangen.

Nicolás Jaar. De 29-jarige Chileense ­kunstenaar, componist en muzikant werd geboren in New York en woont en werkt daar nog steeds.

Tegenwoordig is er sprake van een ander soort camou­flage, aldus Jaar cum suis. Terwijl bezoekers door de indrukwekkende ruimtes van Het HEM dwalen, wordt de ongemakkelijke geschiedenis van de fabriek gemaskeerd door de belofte van kunst en vermaak. “No Camouflage ziet ‘wat is’ als een verlengstuk van ‘wat was’: een oneindige verantwoordelijkheid en een radicale aanwezigheid,” aldus de Amerikaanse professor in de antropologie Anna Tsing.

Begraven ammunitie

Sinds Eurometaal van het Hembrugterrein is verdwenen, is de grond van het Schokbos omgewroet in een zoektocht naar begraven ammunitie, sporen van cyanide en andere wapens en giftige stoffen. De twee bomen die kort geleden zijn gekapt nadat er ontplofte munitie was gevonden in de grond onder hun wortels, hebben een plek gekregen in de tentoonstelling. Voor een van de twee staat een soort kapelletje, waarin één bezoeker via een interactief scherm ‘in gesprek’ kan met de boom. Die vertelt lettertje voor lettertje zijn diepste zielenroerselen en stelt jou prikkelende, persoonlijke meerkeuzevragen.

Een andere ruimte biedt plaats aan een installatie met tientallen ansichtkaarten. Op de ­voorkant staan afbeeldingen van schepen met onbekende ladingen die passeren op het Noordzeekanaal. Op de achterkant staan geen vrolijke vakantiegroeten, maar berichten over de landen en conflicten waar Eurometaal wapens voor wapenleveranties zorgde.

De weinig verheffende geschiedenis van Eurometaal wordt ook op een minder poëtische manier getoond: in een aantal vitrines liggen bedrijfsbrochures, advertenties (onder meer voor een ‘multifunctionele handgranaat met gecontroleerde fragmentatie’) en documenten en krantenknipsels uit het Gemeentearchief Zaanstad en het privéarchief van journalist-activist Erik Schaap, die sinds de vroege jaren tachtig stelling nam tegen de wapenindustrie op het Hembrugterrein.

Hypnotiserende soundscape

Om alle informatie te laten bezinken, creëerde Jaar een ruimte waarin een houten verhoging staat in de vorm van het Schokbos. Bezoekers kunnen – zonder schoenen – op een plek ‘in’ het bos gaan liggen. In de donkere ruimte klinken veldopnames van het bos, van onder het hout borrelen ‘genezende geluiden en frequenties’ je lijf in. De combinatie van de hypnotiserende soundscape, trillingen en het geluid van vogeltjes, de wind en regendruppels zorgen ervoor dat de beelden van bommen en granaten als vanzelf plaatsmaken voor een enorme kalmte.

Schietbaan

Met Chapter 3hree biedt Het HEM vanaf 23 januari een inkijk in het brein van stylist en artdirector Maarten Spruyt. Hij presenteert een immersieve, theatrale groepstentoonstelling met meer dan twintig werken in de 200 meter lange schietbaan in de krochten van Het HEM. Het is ‘een letterlijke ervaring van een tunnelvisie’, over hoe de menselijke geest zonder invloed van buitenaf nieuwe perspectieven kan genereren, die in het begin eindeloos en uitzichtloos lijken, maar steeds aangenamer wordt. “Het moet een solistische ervaring zijn,” aldus Spruyt. “Je betreedt de expositie alleen, om je te vervreemden van de buitenwereld en in je eigen belevingswereld te komen. Het is een intense zintuigelijke ervaring die bezoekers pas achteraf met elkaar kunnen delen.”

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden