PlusBoekrecensie

Nick Draaijer schreef een boek over de Mondriaan die boven de bank van zijn grootouders hing

Het portret van Draaijers betovergrootmoeder Elisabeth ‘Betsy’ Bergman-Cavalini. Beeld Clemens Boon
Het portret van Draaijers betovergrootmoeder Elisabeth ‘Betsy’ Bergman-Cavalini.Beeld Clemens Boon

Twee portretten van Piet Mondriaan werden twee jaar geleden na negentig jaar herenigd in het Mondriaanhuis in Amersfoort. De afgebeelde personen waren een echtpaar, maar de doeken waren in verschillende privécollecties terechtgekomen. Nick Draaijer schreef er een boek over.

Kees Keijer

Een medewerker van het Mondriaanhuis in Amersfoort vertelt op YouTube hoe twee bezoekers vroegen naar het schilderij van hun overgrootmoeder. Even later kwamen weer twee bezoekers binnen, die zochten naar hun overgrootvader. De mensen bleken elkaar niet te kennen.Nick Draaijer is ook familie van het afgebeelde echtpaar. Het portret van de vrouw hing jarenlang bij zijn grootouders boven de bank. Gewoon in een rijtjeshuis in Zandvoort, achter de luxaflex. De geportretteerde was zijn betovergrootmoeder van Italiaanse afkomst, Elisabeth ‘Betsy’ Bergman-Cavalini (1873-1933). Hij wist ook dat het doek geschilderd was door Piet Mondriaan. Dat hield de familie graag een beetje onder de pet. Mondriaan was immers een grote naam en niemand zat te wachten op een inbraak.

In 2018 besloot grootmoeder het doek van de hand te doen. Het werd door kunsthandel E.J. van Wisselingh & Co gepresenteerd op kunstbeurs PAN en op de openingsdag verkocht voor ongeveer 100.000 euro.

Nick Draaijer dook in zijn familiegeschiedenis en schreef er een boek over. Het gaat aanvankelijk vooral over zijn betovergrootvader Cornelis ‘Cees’ Bergman (1867-1947), die Mondriaan in 1901 de opdracht gaf een portret van zijn aanstaande bruid Betsy te schilderen. Hij liet zichzelf later ook door de beroemde kunstenaar portretteren.

Stijf en traditioneel

Bergman was een succesvol koffiehandelaar, vrijmetselaar en amateurschilder. Mondriaan hielp hem een beetje met schilderen, ze raakten bevriend en uiteindelijk kocht Bergman ongeveer twintig schilderijen van hem. Draaijer schrijft lyrisch over het portret van zijn betovergrootmoeder, maar van de vernieuwende Mondriaan die wereldberoemd werd, is nog geen sprake. Het portret oogt wat stijf en traditioneel. Mondriaan had duidelijk moeite de figuur overtuigend in de ruimte te plaatsen.

In dezelfde periode deed hij mee aan de kunstwedstrijd Prix de Rome. De jury daarvan confronteerde hem ook met de harde waarheid: figuren schilderen was niet bepaald zijn fort.

Piet Mondriaan, ongeveer 29 jaar oud, werkt aan het portret op zijn zolderkamer/atelier op de Albert Cuypstraat. Beeld RKD
Piet Mondriaan, ongeveer 29 jaar oud, werkt aan het portret op zijn zolderkamer/atelier op de Albert Cuypstraat.Beeld RKD

Toch maakte Mondriaan in die tijd, om in zijn onderhoud te voorzien, regelmatig portretten in opdracht van families. Zijn vrije werk bestond rond de eeuwwisseling vooral uit landschappen, die hij onder andere vond langs het Gein.

Daar had Bergman eveneens belangstelling voor. De mannen hielden contact, ook nadat Mondriaan naar Parijs was verhuisd. Zoals bekend ging het roer daar radicaal om en Bergman kon daar wel in meegaan. Hij kocht twee abstracte schilderijen van Mondriaan, voor behoorlijke bedragen. Maar in de woning in de Johannes Verhulststraat in Zandvoort hingen toch voornamelijk portretten van familieleden. Naast het echtpaar werd ook een aantal kinderen door Mondriaan vereeuwigd.

Clichématig beschrijvingen

Hoe de collectie precies in elkaar stak, wordt in het boek nogal rommelig uitgelegd– niet alle puzzelstukjes vallen op hun plek. De auteur verliest zich regelmatig in allerlei zijsprongen en uiteindelijk gaat het boek niet zozeer over Mondriaan, maar over zijn eigen familie. Een belangrijke rol is daarin weggelegd voor schaker en wiskundige Max Euwe, die met een dochter van Cees Bergman trouwde en uiteindelijk een groot deel van de collectie erfde.

Kunstenaars worden nogal clichématig beschreven (‘Zij creëerden allemaal vanuit vrijheid, vanuit een oerdrang om iets te maken’) en de auteur doet zijn uiterste best om het verhaal als geheimzinnig te verpakken. Maar dat geheim, dat bestaat niet. Of het moet dit zijn: vroeger mocht niet iedereen weten dat oma een Mondriaan boven de bank had.

Nick Draaijer: De geheime portretten van Mondriaan. Uitgeverij Pluim, 376 blz., €25,99.

Bewijs

Bewijs dat het portret van Betsy Bergman-Cavalini inderdaad van de hand van Mondriaan is, was een foto in het RKD, het Nederlands Instituut voor Kunstgeschiedenis. Op deze foto staat Piet Mondriaan, ongeveer 29 jaar oud, voor een ezel waarop het portret staat. De foto is oorspronkelijk afkomstig uit het archief van Mondriaans vriend en collega-schilder Simon Maris. Doordat het schilderij op Mondriaans ezel staat, kunnen we ervan uitgaan dat de foto in 1901 genomen is. De foto moet zijn genomen op zijn zolderkamer en atelier op de Albert Cuypstraat 158.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden