PlusInterview

Niall Ferguson onderzocht: hoe kon het dat de westerse wereld veel te laat reageerde op de pandemie?

Historicus Niall Ferguson ging op zoek naar de oorzaken en eigenschappen van rampen, van hongersnoden tot pandemieën, en legde daarbij de grote zwakheden van onze westerse democratie bloot.

Militair personeel desinfecteert de omgeving van het beroemde beeld Christus de Verlosser in Rio de Janeiro. Beeld Getty Images
Militair personeel desinfecteert de omgeving van het beroemde beeld Christus de Verlosser in Rio de Janeiro.Beeld Getty Images

Midden februari 2020 zette hij in een vliegtuig een mondkapje op, als enige, en meteen begon iedereen vies naar hem te kijken. “Ik had net zo goed ‘ik ben ­besmettelijk’ op mijn voorhoofd kunnen schrijven. Dus ik deed het weer af.” Mensen zijn ­kuddedieren, besefte schrijver en historicus Niall Ferguson toen, heel onwillig om als eersten hun gedrag te veranderen. En hij dus ook niet. Hij bleef vliegen, een keer of tien per maand zoals hij dat altijd al had gedaan, tot hij een maand later ziek werd. “Misschien was het Covid-19 en was ik al die tijd een superverspreider geweest, maar ik weet het niet. Niemand kwam op het idee om me te testen.”

Voor Ferguson illustreert dit hoe lauw er in het Westen gereageerd werd op het nieuws dat er in China een uitbraak was van een nieuw en ­gevaarlijk virus, en daardoor ook waarom de pandemie hier zulke immense proporties kon aannemen. “In januari schreven sommige experts al dat er meteen gehandeld moest worden omdat het virus dat er aankwam weleens vergelijkbaar kon zijn met de zwarte dood,” zegt hij. “Zowat iedere westerse regering negeerde dat. Nog wekenlang kon je vanuit Amerika en Europa naar Wuhan vliegen, tot uiteindelijk China zelf alle vluchten verbood.”

Dat individuele burgers onwillig zijn om hun gedrag te veranderen en dus raar kijken naar de enige vliegtuigpassagier met een mondkapje is volgens Ferguson nog te begrijpen, maar dat een overheid maandenlang niets doet niet. “We kunnen niet anders concluderen dan dat de westerse democratieën gefaald hebben,” zegt hij onomwonden.

Dat is ook de conclusie van zijn nieuwste boek, Rampspoed, Politiek ten tijde van catastrofe, waarin hij op omcirkelende wijze op zoek gaat naar de eigenschappen van de verantwoordelijken voor en onze reactie op rampen en pandemieën. Het boek gaat daardoor niet alleen over de pest en de Spaanse griep, maar ook over Three Mile Island en Tsjernobyl, over de 160.000 mensen die iedere dag op aarde sterven en de vraag of de geschiedenis gestuurd wordt door mensen of door gebeurtenissen. Heel ­diverse invalshoeken, die allemaal toewerken naar de ramp die ons de afgelopen anderhalf jaar allemaal heeft beziggehouden.

null Beeld

Waarom reageerden de westerse democratieën zo traag? Dat had makkelijk ook een maand eerder gekund, schrijft u.

“We hadden er inderdaad alle belang bij om snel te schakelen. Dat deden Taiwan en Zuid-Korea bijvoorbeeld wel. Zij sloten de grenzen, gingen meteen op grote schaal testen en verplichtten mensen in quarantaine te gaan.”

“Waarom deed het Westen dan niets gedurende januari, februari en een deel van maart? Omdat politici niet halsoverkop maatregelen willen uitvaardigen natuurlijk, maar ook omdat ze ­vertrouwen op de bureaucratie.”

“De meeste landen hadden een scenario ­liggen dat gevolgd diende te worden bij de uitbraak van een pandemie, werd er altijd gezegd, alleen bleek dat bij nader inzien grotendeels ­fictie. Bovendien waren de experts erg terughoudend om ingrijpende adviezen te geven. In feite suggereert dit dat er een volledig falen was van de westerse gezondheidsexpertise.”

“Dat is bijvoorbeeld ook wat de voormalig stafchef van Boris Johnson, Dominic Cummings ­onlangs zei tijdens zijn zeven uren durende verklaring over de vroege aanpak van de coronacrisis in Groot-Brittannië, dat we met een ­systeemfalen te maken hadden waarbij het hele politieke apparaat, van verkozen volksvertegenwoordigers en bureaucratie tot gezondheidsexperts, had gefaald.”

Boris Johnson en Donald Trump kan dus niets aangewreven worden?

“De Amerikaanse centra voor gezondheidszorg hadden de foute inzichten en Trump maakte die nog fouter. Stel dat Biden een jaar eerder president was geweest, dan hadden we niet echt met een andere situatie gezeten. Misschien hadden we 500.000 doden gehad in plaats van 600.000, dat is mogelijk, maar ik betwijfel het eerlijk gezegd.”

“Je moet de westerse landen eens met elkaar vergelijken, of er technocraten aan de macht waren of populisten maakte in feite niet zoveel uit. Kijk naar Zweden, dat een andere strategie uitprobeerde. Uiteindelijk waren de menselijke en economische tol er niet zoveel anders dan in andere Europese landen.”

Komt dat ook niet doordat wij kritische burgers zijn waarmee je als overheid niet zomaar je zin kan doen, terwijl Chinezen door het autoritaire karakter van het regime veel meegaander en gezagsgetrouwer zijn?

“Dat maken we onszelf graag wijs, maar ik geloof er niets van. Toen ik de biografie van Henry Kissinger aan het schrijven was, Amerika’s nationaal veiligheidsadviseur en minister van Buitenlandse Zaken tussen 1969 en 1977, stuitte ik op zijn opmerkingen over het probleem van een vermoeden. Stel dat je geconfronteerd wordt met het vermoeden dat er een ramp op je afkomt. Dan moet je kiezen tussen vroeg reageren en het land misschien helemaal voor niets op kosten jagen, of het even uitzitten en kijken hoe de zaak evolueert. Misschien heb je wel geluk en waait de bui over.”

“Die tweede optie is stukken aantrekkelijker, want als je de eerste kiest en de ramp weet af te wenden, levert je dat niets op. Niemand zal je eren als een groot politicus. Na de aanslagen in New York, Londen, Parijs en Brussel werd er zwaar ingezet op terreurbestrijding. Er zijn veel aanslagen verijdeld. Maar heeft daar ooit iemand een standbeeld voor gekregen? Dus is het beter om te wachten en te hopen dat het zaakje afkoelt zonder blazen.”

“En als het toch een ramp wordt, zal iedereen zeggen dat niemand het beter had kunnen doen dan jij. Dat is volgens mij het grote probleem van een democratie, dat het systeem tot uitstel­gedrag leidt. Als democratisch politicus wacht je liever tot het probleem zichzelf oplost. In die zin is Boris Johnson het archetype van een ­westers politicus. Ik ken hem al decennia en ik sta nog steeds versteld van hem. Hij vertrouwt op zijn geluk, en hij heeft er al karrenvrachten vol van gehad.”

Zo is hij wel premier geworden natuurlijk.

“Ja, wanneer je zijn carrière bekijkt zie je dat de man naar boven is geklommen tegen alle wetten van de politieke zwaartekracht in. Hij maakte fout na fout, ruïneerde relaties, huwelijken en carrières en won de verkiezingen met de grootste meerderheid sinds ­Thatcher. En daarmee hebben we een tweede probleem van onze democratie blootgelegd: dat kiezers een sympathieke schurk zowat alles vergeven.”

Of een populaire clown?

“De amusementsfactor in de politiek is inderdaad hoger dan ooit. Stel je voor dat Dwight Eisenhower kandidaat zou zijn voor de Amerikaanse presidentsverkiezingen in 2024. Hij zou geen kans maken. Ik denk met nostalgie terug aan de politici van de jaren veertig en vijftig.”

Ziet u ook politieke gevolgen van de pandemie?

“De VS is al een paar jaar verwikkeld in een koude oorlog met China. Dat dat schimmig blijft doen over de exacte herkomst van Covid-19 maakt de betrekkingen er niet hartelijker op. Biden lijkt de politiek van Trump voort te zetten omdat er in feite geen alternatief voor is. Waar ik ongerust over ben, is dat Biden wel stoere retoriek gebruikt, maar niet bereid zal zijn om daar even stoere daden tegenover te stellen.”

“Zeggen dat je de onafhankelijkheid en integriteit van Taiwan heel erg belangrijk vindt is goed, maar wat doe je als China alsnog overgaat tot het inlijven van die in hun ogen opstandige provincie? Reageer je dan zoals Obama in Syrië? Die dreigde met een Amerikaanse tussenkomst als het regime van Bashar al-Assad nog een keer chemische wapens zou gebruiken. Assad deed het en Obama reageerde niet, waarna het regime vrij spel kreeg om miljoenen mensen te doden en te verjagen en de Russen een machtsfactor werden in het Midden-Oosten.”

“Gaat Biden dat herhalen? Ik ben er in feite van overtuigd, en de Chinezen wellicht ook. Stel dat zij volgend jaar Taiwan binnenvallen, dan zal Amerika niets doen. Alle retoriek zal louter bluf gebleken zijn. Maar wanneer China Taiwan ­inneemt, beheerst het de hele Pacific. Voor het geopolitieke machtsevenwicht en voor de positie van de dollar zou dat ronduit desastreus zijn.”

“Biden moet dus voorzichtig zijn. Hij moet zich niet laten meeslepen in holle retoriek. Als hij niet bereid is een paar vliegdekschepen naar China te sturen en Chinese militaire bases te bombarderen op het moment dat dit land Taiwan aanvalt, moet hij zijn mond houden.”

Rampspoed, Politiek ten tijde van catastrofe

Niall Ferguson
Vertaling Frans Reusink
Hollands Diep, €26,99
528 blz.

Niall Ferguson

Niall Ferguson (1964, Glasgow) is historicus en schreef vijftien boeken waarin hij nooit zijn conservatieve instelling onder stoelen of banken stak. Hij is verbonden aan de universiteit van Stanford en getrouwd met Ayaan Hirsi Ali van wie onlangs het boek Prooi, Immigratie, Islam en de erosie van vrouwenrechten verscheen.

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden