PlusAchtergrond

Naar welke kroeg ging de kunstenaar? Bekijk het op de kaart

Het Nederlands Instituut voor Kunstgeschiedenis RKD heeft een online toepassing ontwikkeld om de ateliers en woonadressen van kunstenaars op een kaart te visualiseren.

George Hendrik Breitner, Man kijkend in de etalage van Scheltema en Holkema op het Rokin.Beeld RKD - Nederlands Instituut voor Kunstgeschiedenis, Den Haag

Veel grote internationale musea hebben hun indeling nog steeds gebaseerd op land en op periode. De Nederlanders bij de Nederlanders, de Fransen bij de Fransen en de zeventiende-eeuwers netjes bij elkaar. Een nogal kunstmatige situatie, die steeds vaker plaatsmaakt voor andere inzichten. Want netwerken van kunstenaars beperken zich natuurlijk niet tot landsgrenzen.

Drie jaar geleden deed het RKD, het Nederlands Instituut voor Kunst­geschiedenis, samen met het Van Gogh Museum onderzoek naar het verblijf van Nederlandse kunstenaars in de negentiende eeuw in Parijs. Waar woonden ze, wie ontmoetten ze en met welke ideeën keerden ze terug? Het onderzoek resulteerde in een tentoonstelling en een publicatie. Er werd ook een toepassing op internet gelanceerd, die nog steeds wordt uitgebreid: RKD maps.

Mayken Jonkman, senior conservator negentiende-eeuwse kunst bij het RKD: “Uitgangspunt van de toepassing is dat de stad invloed heeft op kunstenaars. Waar je je als kunstenaar vestigt heeft invloed op de beslissingen die je neemt, welke cafés iemand bezoekt en welke kunstenaars in de omgeving wonen. Dat kan allemaal zijn weerslag hebben op wat er gemaakt wordt.”

Crowdsourcing

Met RKD maps kun je dat soort verbanden visualiseren op kaarten. Je kunt bijvoorbeeld zien welke wijken in 1900 in trek waren voor kunstenaars. Jonkman: “Een locatie kan ook iets zeggen over de economische status van een kunstenaar, of hij of zij in een rijke of arme buurt woonde.”

Rond 1800 blijken veel Nederlandse kunstenaars in Parijs te wonen in de buurt van het Louvre en de Academie. Later raakten andere buurten in trek. George Breitner, die in 1884 een half jaar in Parijs verbleef, vestigde zich in Montmartre. Daar vinden we ook de motieven voor zijn schilderijen terug. En die werkwijze blijkt hij ook elders gehad te hebben: in Amsterdam zocht Breitner zijn motieven even­eens vooral in zijn eigen buurtje.

Jonkman: “Hetzelfde geldt voor Vincent van Gogh. Hij trok aanvankelijk bij zijn broer in en de onderwerpen die hij schilderde, bevinden zich in een straal van 500 meter vanaf dat appartement.”

De basis wordt gevormd door een database met biografische gegevens over kunstenaars en een met reproducties van kunst­werken. Het RKD heeft nu ongeveer 600.000 afbeeldingen van kunst­werken online staan. Het komende jaar zal dat worden uitgebreid tot 5 miljoen.

In die database met reproducties kun je bijvoorbeeld zoeken op ‘Montelbaanstoren’, waarna alle kunst­werken verschijnen met dat woord in de titel. In RKD maps verschijnen echter maar weinig stadsgezichten op de bewuste plek. Volgens Jonkman komt dat doordat alle verwijzingen handmatig moeten worden ingevoerd, en dat is veel werk.

Crowdsourcing ligt in dat geval voor de hand. Jonkman: “Toch willen we in eerste instantie gegevens aanvullen door samen te werken met instanties als het Letterkundig Museum. We willen waarborgen dat de informatie juist is.”

De laatste tijd zijn vooral veel gegevens over Amsterdamse kunsthandelaren toegevoegd. Je kunt de locaties van kunsthandelaren koppelen aan de woonadressen van kunstenaars, om te kijken wie in dezelfde buurt actief waren. Als je negentiende-eeuwse kunsthandelaren op de kaart tevoorschijn haalt, blijken ze vooral te zitten op het Rokin en in de Kalverstraat, maar ook op de grachten en in de Leidsestraat.

Hoge plafonds

“Nu ga je naar de Kalverstraat om kleren te kopen, maar vroeger waren er veel kunsthandels. Op nummer 39 was bijvoorbeeld kunsthandel Frans Buffa & Zonen gevestigd. Beneden zit nu een winkel van Jamin, maar als je naar boven kijkt zie je dat het een statige galerie geweest moet zijn, met hoge plafonds en grote ramen. De bovenverdiepingen staan nu grotendeels leeg.”

Je kunt in RKD maps ook zelf historische kaarten invoeren, die te vinden zijn op internet, onder meer via mapwarper.net. De stad zag er vroeger immers niet hetzelfde uit als nu. Jonkman: “In Parijs zijn heel veel straten in de negentiende eeuw verdwenen, om plaats te maken voor moderne gebouwen met brede boulevards. De stad zag er in 1840 heel anders uit dan in 1870. In Amsterdam is dat minder het geval, maar ook hier kun je je makkelijk vergissen. Oud-West was in 1890 nog een landelijk gebied, een polder met hier en daar een fabriekje.”

Voor wie zelf met RKD maps aan de slag gaat is het overigens even doorbijten, want de applicatie is vooral bedoeld voor onderzoekers en niet echt gebruikersvriendelijk. Toch denkt Jonkman dat initiatieven als RKD maps veel zichtbaarder worden door de coronacrisis. “Nu ik thuis werk, merk ik ook dat zoveel dingen online te vinden zijn. Dat neemt de laatste twee weken echt een vlucht.”

rkd.nl/nl/rkd-maps-handleiding

Met RKD maps kun je adressen van kunstenaars en galeries op een kaart oproepen.
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden