Plus Poëzie

Na de val: morfine en de poëzie

Schrijver Adriaan van Dis en beeldend kunstenaar Berend Strik maakten samen een dichtbundel, Morfine, over pijn en trauma’s.

Een doorstikt oor staat voor geluid dat zich hecht als een litteken. Beeld Berend Strik / Galerie Fons Welters

Hoe de samenwerking tussen schrijver Adriaan van Dis en beeldend kunstenaar Berend Strik uitpakt, is op de eerste pagina van de dichtbundel ­direct duidelijk. Krakend ijs en de ­sirenes van een ambulance zijn in de woorden van Van Dis ‘geluiden die zich hechten als littekens’.

Strik reageert met een foto van een oor dat doorstikt is met kleurrijk garen. Alsof de geluiden met naald en draad vorm hebben gekregen. Dit is het letterlijkste beeld, een illustratie bijna. Bij de zeven gedichten die volgen, gunt de kunstenaar zichzelf meer vrijheid.

De titel van de bundel is Morfine. Dat zit zo: de dichter maakte een val op het ijs en werd per ambulance ­afgevoerd naar het ziekenhuis voor scans en uiteindelijk een operatie. Als pijnstiller kreeg hij morfine toegediend, die een roes opleverde die veel weg had van een hallucinatie.

Mede-lijden

De morfine mag de lichamelijke pijn wegnemen, een pretpilletje is het niet. Tijdens de koortsige roes kwellen nare herinneringen de patiënt. Herinneringen aan een door de oorlog getraumatiseerde vader worden zo tastbaar dat het lijkt alsof hij in hetzelfde bed ligt en aan het verband rukt van de zieke.

Trauma’s krijgen een stem in deze gedichten en wanneer dit onverwerkt verleden spreekt, of schreeuwt, is het lezen een beklemmende ervaring. Het lijden van een ander zorgt hier ­zeker voor mede-lijden.

Eenmaal uit die koortsdromen ontstaat meer afstand, die de dichter ­gebruikt om lichtvoetig de situatie te beschouwen. Het is droogkomische humor als ‘wat ik niet betaal voor alleen op zaal!’ die een mens op de been houdt en in ieder geval de lezer gelegenheid geeft om op adem te komen.

De pijn moet gruwelijk zijn geweest, want alleen in zulke situaties kan er worden getwijfeld tussen flink zijn en een uitweg zoeken voor onverdraaglijk lijden. Als antwoord op de vraag waar hij de kracht vond om het herstel te doorstaan, antwoordt Van Dis: ‘Kracht? Ik vrees dat het een vorm van vrolijke wanhoop is. Dus verrekkend van de pijn juist de pijn millimeter voor millimeter verkennen. Een soort lokale reportage.’

Mannenlichamen

Alles in de gedichten is wit: de ­besneeuwde uiterwaarden waartussen de ijspret fout afliep, het interieur van het ziekenhuis en de morfinepillen. Daarom vallen de door Strik aangebrachte kleuren op de zwart-witfoto’s des te meer op. De gedichten ‘schreeuwen om hechting’ volgens Van Dis. De kleurrijke stiksels liggen zwierig over foto’s van mannenlichamen waarvan het niet valt te verwachten dat ze binnenkort loskomen van hun bed. Dat contrast zorgt voor balans. Toch staan de draden niet los van het lichaam, aan de hand van de teksten zouden ze ook tintelingen in het lichaam kunnen verbeelden ­tijdens een morfineroes.

Zacht geweld

Dat is het verschil tussen woord en beeld. Strik maakt de foto’s en bewerkt ze met naald en draad. Het maakproces ligt in zijn handen, maar of de kijker zijn beelden ziet met de gedichten in het achterhoofd kan hij niet bepalen. Van Dis is overgeleverd aan pijn en gedachtespoken en toch ligt het effect van zijn gedichten veel meer vast.

De kunstenaar noemt de manier waarop hij de foto bewerkt een vorm van ‘zacht geweld’. De foto wordt door hem toegeëigend, maar het geweld van het naaien en stikken is niet dwingend. Neem de tekst erbij en datzelfde gefotografeerde lichaam is weer kwetsbaar en datzelfde reepje stof lijkt eerder op bescherming.

De werken van Berend Strik zijn tot 16/11 te zien bij Galerie Fons Welters. Morfine verschijnt bij 99 Uitgevers.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden