Plus

Museumgidsen zitten niet te wachten op vast contract

Veel Amsterdamse museumgidsen slapen slecht nu de fiscus musea dwingt een deel van hen in loondienst te nemen – tegen de zin van zowel de musea als de rondleiders in.

Scholieren krijgen een rondleiding in het Rijskmuseum. Beeld Hollandse Hoogte / Luuk van der Lee Fotografie

Indrukken vergaan niet. De 36-jarige Femke Goedhart volgde vorig jaar een cursus zeefdrukken in Delft, waar de instructrice haar aansprak. “Ik ken jou uit 2006,” zei ze. “Toen gaf jij mij een rondleiding in het Boijmans, en dacht ik: zoals jij vertelt over kunst, wil ik er ook mee bezig zijn.”

Goedhart leidt al vijftien jaar rond in zes musea, waaronder het Stedelijk Museum. Dat doet ze net als veel collega’s als zzp’er, zodat ze bij meer musea kan werken. Daardoor is het werk goed te combineren met ander werk en het kunstenaarschap.

Volgens Peter van den Bunder, directeur van de Kunstenbond, zijn musea gewend aan het inzetten van freelancers als gids. “Vroeger konden zzp’ers aan de slag met een zogeheten verklaring arbeidsrelatie, de VAR. Dat was heel makkelijk. Je vroeg de Belastingdienst vooraf te beoordelen of je zzp’er was en wist dan meteen waar je aan toe was. Een museum keek dan enkel of jij zo’n verklaring in je dossier had.”

Die gang van zaken leidde echter tot misbruik. Gerrard Boot, hoogleraar arbeidsrecht aan de Universiteit Leiden, noemt als voorbeeld muziekschooldocenten, die na ontslag konden terugkeren als zzp’er. Daarmee ontweek de muziekschool risico’s die eerder voor haar rekening kwamen, zoals in het geval van ziekte.

In 2016 werd daarom de Wet deregulering beoordeling arbeidsrelaties (Wet dba) in het leven geroepen. Die moest zzp’ers beschermen. Als de werkzaamheden van een zzp’er te veel lijken op die van een werknemer in loondienst, omdat er een zogeheten gezagsverhouding is, moet deze een vast contract krijgen. “Maar in de Wet dba zat een denkfout,” zegt Boot. “Je kunt enkel achteraf zeggen of iets een arbeidsovereenkomst is, kijkend naar alle omstandigheden. Dat is vervelend voor bedrijven. Die willen vooraf weten waar ze aan toe zijn.”

De Belastingdienst heeft handhaving van de wet daarom meermaals vooruitgeschoven. De meeste musea kregen uiteindelijk de deadline van 1 januari 2020, het Rijks en het Stedelijk hebben tot 1 juli de tijd gekregen.

Kleinere vergoeding

“Hoe je het ook wendt of keert, vaak is er een gezagsverhouding tussen rondleider en museum,” zegt hoogleraar Boot. “Stel dat jij een rondleider bent met kennis van Egyptische beeldjes en je door het Allard Pierson wordt ingevlogen. Dan moet je hun kledingvoorschriften aanhouden en er op een bepaald tijdstip zijn. De groep die je rondleidt, weet niet eens of jij daar werknemer bent of een ingehuurde zzp’er.”

Veel museumgidsen zitten niet te wachten op een vast contract, zo betoogden Goedhart en haar collega Frans Henk Hoekstra eerder in ingezonden brieven in deze krant. Het gaat ten koste van hun flexibiliteit. Daarnaast vallen rondleiders dan onder de museum-cao, waardoor ze veel minder verdienen. Zo zouden ze volgens Goedhart in het Stedelijk Museum van een uurtarief van 50 euro gaan naar 16 euro bruto per uur. Een woordvoerder van het museum werpt tegen: “Die beloningen zijn niet met elkaar te vergelijken. Als zzp’er krijg je enkel betaald voor het rondleiden, in vaste dienst wordt ook voor je voorbereiding betaald.”

Onterecht, vindt Kunstenbonddirecteur Van den Bunder. “Dit zijn veelzijdige mensen met een academische, kunsthistorische achtergrond. Ze spreken hun talen. En ze zijn ook nog eens sociaal vaardig.”

Van den Bunder stuurde in december daarom mede namens de beroepsvereniging Bram een brandbrief naar grote musea in Amsterdam, Haarlem en Den Haag.

Anita Liemburg is voorzitter van Bram en al 25 jaar rondleider bij zes musea in Amsterdam. Volgens haar zijn alleen de zogenoemde pleinmusea – het Van Gogh , het Rijksmuseum en het Stedelijk – niet bereid de gezagsverhouding op te geven. “Bram heeft een raamovereenkomst opgesteld waarbij geen sprake was van gezagsverhouding.” De overeenkomst werd goedgekeurd door de Belastingdienst. “Veel musea reageerden er enthousiast op. Alleen de pleinmusea houden hun poot stijf.”

“Je bent als rondleider totaal onbeschermd,” zegt een rondleider die sinds 2014 bij het Rijksmuseum werkt. “Als je te veel protesteert, kan het zomaar gebeuren dat je geen opdrachten meer krijgt.”

De rondleider, die graag anoniem wil blijven, is ook niet te spreken over de gebrekkige communicatie vanuit het museum. Een woordvoerder van het Rijksmuseum stelt echter dat het museum er alles aan doet om de gidsen te informeren en hen te betrekken bij het proces. “We nemen de bezorgdheid van de rondleiders over hun toekomst uiterst serieus.”

Onvermijdelijke gezagsverhouding

Musea kunnen de gezagsverhouding omzeilen door de rondleiders vrij te laten in de samenstelling van hun rondleiding en zich ook niet bezig te houden met de werving. “Maar musea willen de controle behouden,” zegt Van den Bunder, die niet begrijpt waarom. “Denk je nou echt dat die rondleider er anders een potje van maakt of er met de pet naar gooit? Daarmee gooit een zzp’er zijn eigen ruiten in.”

Het Rijksmuseum noemt de gezagsverhouding onvermijdelijk. “We stellen kwaliteitseisen aan rondleidingen, we trainen onze rondleiders en begeleiden hen,” zegt een woordvoerder.

Bij de Hermitage, formeel een stichting en geen museum, zien ze dat anders. Rondleiders worden er volledig vrijgelaten in het ontwerpen en geven van hun rondleiding. “Deze problematiek speelt niet bij ons,” zegt een woordvoerder.

Volgens Bram-voorzitter Liemburg verschuilen de pleinmusea zich achter de Belastingdienst. “Zij hebben er, in tegenstelling tot andere musea, voor gekozen hun werkwijze niet aan te passen. De pleinmusea zijn bang voor kwaliteitsverlies, maar door een kleine groep rondleiders in loondienst te nemen, verliezen ze juist een hoop kennis en vaardigheden.”

De regering wil in 2021 een opvolger van de Wet dba invoeren. “Het aantal zzp’ers groeit gestaag en daarmee ook de groep schijnzelfstandigen,” zegt een woordvoerder van het ministerie van Financiën. “Die zijn slecht verzekerd voor werkloosheid, ziekte en arbeidsongeschiktheid.”

Maar waarom gaan ze dan alsnog handhaven als de Wet dba ontoereikend is en er volgend jaar een nieuwe wet komt? “Het is slechts een streven om volgend jaar nieuwe wetgeving te hebben. Het is al eerder uitgesteld,” zegt hoogleraar Boot.

Inkomensrisico

De Wet dba is ooit in het leven geroepen om misbruik van zzp-constructies tegen te gaan, maar wordt al vier jaar niet gehandhaafd waardoor het risico op misbruik blijft bestaan, zegt Boot. Hij denkt dat rondleiders misschien wel gebaat zijn bij een arbeidsovereenkomst. “Je denkt misschien dat je nooit ziek zal worden. Maar als dat gebeurt, heb je als zzp’er geen inkomen.”

Ook noemt hij het voorbeeld van de rondleider die uit enthousiasme per ongeluk een barst in de vitrinekast veroorzaakt. “Als werknemer ben je dan niet aansprakelijk, maar als zzp’er misschien wel.”

Rondleider Goedhart heeft een back-upplan: ze is opgeleid als docent beeldende vorming. Toch overweegt ze alsnog bij een museum in loondienst te gaan. “Voor mij is het belangrijkste dat ik blijf rondleiden. Ik maak elk uur weer mensen blij. Ik wil niet anders.”

Over in vaste dienst

Het Van Gogh Museum is als eerste op de vingers getikt door de Belastingdienst na een steekproef, waarna het balletje begon te rollen. Het museum heeft, uit een poule van 80, ongeveer 25 rondleiders in vaste dienst genomen.

Het Rijksmuseum wordt met 140 rondleiders het hardst getroffen door de maatregelen van de Belastingdienst. Via een officieel statement naar hun rondleiders heeft het museum deze week bekendgemaakt een deel van hen de komende maanden gefaseerd in dienst te nemen.

Het Stedelijk Museum neemt 10 van de 30 rondleiders in vaste dienst, met een contract van gemiddeld tussen de zes en tien uur per week.

Het Scheepvaartmuseum werkt met zzp’ers, maar weet nog niet wat het nu gaat doen.

Het Mauritshuis in Den Haag werkt, net als een aantal Amsterdamse musea, via Hôtes Culture. De ingezette rondleiders zijn dan uitzendkrachten.

Het Frans Hals Museum in Haarlem zit in een proef waarbij rondleiders via een payrollconstructie worden ingehuurd. Het museum wordt daarin gezien als opdrachtgever en niet als werkgever.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden