Plus Muziekrecensie

Morton Feldman componeert alsof hij zichzelf wil verrassen

Een zachte tweeklank omgeven door lange stiltes – zo begint het pianowerk Last Pieces dat de Amerikaanse componist Morton Feldman in 1959 componeerde. En zo gaat het ook verder tot het einde, al zijn de tweeklanken gaandeweg soms onbenoembare, dissonante akkoorden geworden. In het bestek van 7 minuten en 27 seconden vat de componist hiermee zijn universum samen: je speelt iets, je luistert ernaar, en daarna speel je nog iets. Het klinkt alsof de maker erop uit is zichzelf permanent te verrassen.

Feldman wordt weleens een minimalist genoemd, maar dat woord moeten we afkeuren. De term is al te zeer verbonden aan de klankwerelden van Riley, Reich en Glass en hun navolgers, waarin het verrassings­element bijna volledig is verdwenen, omdat motieven vaak veelvuldig worden herhaald. Feldman herhaalt meestal niets.

Het tweede deel van Last Pieces is – net als het vierde – snel, neigt naar twaalftoonmuziek en duurt slechts 1’39’’. Het derde deel is weer langzaam en omspant ruim 12 minuten. De bedoeling is duidelijk. Als je je materiaal snel exposeert, is het stuk snel uit. Dan is het kruit verschoten. Dat is een les die Feldman leerde van Anton Webern, de koning van de spaarzaamheid.

Last Pieces is het eerste stuk in de cd-box met vijf schijfjes, waarop het volledige werk voor piano solo van Feldman bijeen is gebracht. In die zin was Last Pieces een ironische titel, want hij zou daarna nog dertig stukken voor piano schrijven. De laatste vier daarvan nemen evenveel tijd in beslag als alle andere samen. Piano uit 1977 duurt bijna een halfuur, Triadic Memories uit 1981 zelfs anderhalf uur, For Bunita Marcus uit 1985 bijna 70 minuten en het allerlaatste pianostuk, Palais de Mari, dat hij in 1986 schreef – het jaar waarin hij op zijn 61ste stierf – is na bijna 23 minuten afgelopen.

Oliver Hardy

Vanwege Feldmans stilistische consequentie is het lastig uit te maken welk stuk het mooiste is, temeer daar Philip Thomas, de pianist die ze op deze vijf cd’s allemaal speelt, dat zo fraai doet dat je ze bijna allemaal wel kan noemen.

Misschien is het mooiste trouwens Music for the film ‘Sculpture by Lipton’, muziek die we nog niet kenden, omdat die hier voor het eerst is vastgelegd. ­Thomas moest een transcriptie van het stuk maken op basis van de film waarvoor Feldman in kenmerkende stijl de soundtrack schreef, of aan de piano improviseerde. Het verschil is amper uit te maken bij ontstentenis van een manuscript.

Het blijft een prachtig contrast, die gezette gestalte van Feldman, met zijn bolle toet en zijn dikbeglaasde hoornen montuur op zijn neus, en de volledig naar binnen gekeerde, zachte fluistermuziek die hij schreef. De vergelijking met de sierlijke, vederlichte danspassen van Oliver Hardy dringt zich op, alleen valt er om het werk van Feldman in het geheel niet te lachen. De dominante sfeer is toch een peilloze melancholie, die bij gevoelige zielen diep resoneert.

Klassiek - Morton Feldman - Piano (Another Timbre)

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden