PlusAmsterdam Art Week

‘Moeten we wel terug naar de oude kunstwereld?’

Niet de gebruikelijk vier maar elf dagen lang opent de Rijksakademie de anders gesloten deuren. Als het aan directeur Emily Pethick ligt, gaat de instelling zich veel meer openstellen naar de stad. ‘Contact buiten de kunstbubbel is noodzakelijk.’

Emily Pethick, directeur Rijksakademie: 'Dit is een woelige tijd.'  Beeld Jitske Schols
Emily Pethick, directeur Rijksakademie: 'Dit is een woelige tijd.'Beeld Jitske Schols

Het leek wel de omgekeerde wereld de afgelopen zes maanden. Terwijl musea en presentatie-instellingen dicht moesten, bleef de Rijksakademie – vaak vergeleken met een klooster achter een streng hek – gewoon open. “Onze corebusiness bleef overeind,” erkent directeur Emily Pethick. “We konden kunstenaars toegang tot een atelier en in wisselende mate gebruik van de werkplaatsen bieden.”

Toch had Pethick het zich heel anders voorgesteld toen ze in maart 2018 aantrad als opvolger van Els van Odijk. Ze ging voortvarend aan de slag met een nieuw beleidsplan en de voorbereidingen voor het 150-jarig jubileum van de Rijksakademie in 2020. “We hadden een levendig programma bedacht waarin niet alleen naar het verleden zou worden gekeken, maar ook naar de toekomst. We wilden dingen uitproberen en nieuwe relaties aangaan. Het moest een keerpunt worden. Dat voelde heel opwindend, maar toen kwam corona en werden we gereduceerd tot ­crisismanagers. Tijdens de pandemie hebben we opnieuw moeten uitvinden hoe we functioneren. Dat betekende veel regels bedenken, iets wat erg tegennatuurlijk voelt in een kunstomgeving.”

De regels ten aanzien van maximale groepsgrootte en ­afstand houden druisen bovendien in tegen de aard van de Rijksakademie. De 45 internationale residents die hier ­gedurende twee jaar hun artistieke praktijk onder professionele begeleiding een vaak beslissende draai geven, trekken zich aan elkaar op, leren van elkaar en dagen elkaar uit om net even een stapje verder te gaan. De hechte groep die op die manier ontstaat, houdt vaak de rest van hun leven contact.

“Maar nu ging het land zes weken nadat de nieuwe lichting arriveerde in lockdown. Dat maakt het lastig om ­aansluiting te vinden in een nieuwe omgeving. De tweedejaars hebben juist te maken met de onzekerheden van de wereld die hen daarbuiten wacht. Tentoonstellingen zijn massaal afgelast, kunstenaarsinkomens zijn gedaald naar nul. Dat zorgt voor veel stress en spanning.”

“Maar de lockdown had ook voordelen,” relativeert ­Pethick. “Vanwege de reisrestricties was vrijwel iedereen hier en was er geen afleiding. De kunstenaars vonden steun bij elkaar en organiseerden activiteiten om toch in contact te blijven. Er zijn jamsessies gehouden en leesclubs opgericht, een resident geeft dagelijks fitnesslessen en een ander heeft de voortuin ontgonnen, waarbij hij ­olifanten- en giraffemest uit Artis gebruikt.”

Engagement en stellingname

De vertraging van het sociale leven en het isolement hebben ertoe geleid dat maatschappelijke en politieke ontwikkelingen sterk doorwerken in de Rijksakademie. Dat geldt voor de Black Lives Matterprotesten en het daaruit voortvloeiende diversiteitsdebat. De MeToobeweging heeft ook zijn sporen getrokken in de kunstwereld.

“De Rijksakademie is een geëngageerde gemeenschap,” stelt Pethick. “Onze residents komen van overal ter wereld en daarmee halen we ook de vraagstukken en problemen van de wereld in huis. Er hebben hier kunstenaars gezeten uit Myanmar, Colombia en Syrië.”

Residents uiten niet alleen hun mening over de hete hangijzers van deze tijd, maar eisen in toenemende mate dat ook culturele instellingen, de Rijksakademie incluis, stelling nemen. “We zijn er nog niet over uit hoe we daarmee om moeten gaan,” erkent Pethick. “We leren door te luisteren, naar stemmen van binnen en buiten. Naar aanleiding van de Black Lives Matterprotesten hebben we ­discussies gevoerd met residents en staf over de diversiteit onder het personeel.”

“Het is echter niet de rol van de Rijksakademie om actief politieke standpunten uit te dragen,” is Pethicks overtuiging. “De kracht van deze instelling is het ondersteunen van kunstenaars, hen in staat stellen de wereld in te gaan en er iets over te zeggen.”

“Kunstenaars zijn altijd politiek geweest, denk aan het aidsactivisme van de jaren tachtig. Wat dat betreft denk ik niet dat de kunst sterker gepolitiseerd is geraakt de afgelopen anderhalf jaar, maar dit is zeker een woelige tijd. Sociale media gooien vaak olie op het vuur en laten discussies sneller escaleren dan voorheen. Veel kunstenaars denken na over het moment van postcoronaherstel en zetten vraagtekens bij de kunstwereld zoals hij was. Het vele ­reizen, de oppervlakkige contacten en discussies, de ­beperkte tijd die beschikbaar is voor projecten – willen we daarnaar terug?”

Wat in ieder geval anders is, is de 2021-editie van ­Rijksakademie Open Studios. Al voor het uitbreken van de pandemie had Pethick het plan om de Open Studios te ­verschuiven van november naar april. “In de lente hangt er een andere sfeer en kun je beter gebruikmaken van de buitenruimte. Bovendien verschuift met deze agendaverandering de hele cyclus van de Rijksakademie. Vroeger kwamen nieuwe residents hier aan in januari, wat vooral voor kunstenaars uit warmere gebieden een heftige ­er­varing is: boven op een cultuurshock krijgen ze de ­Nederlandse winter voor de kiezen. Nu beginnen ze in september, waardoor de transitie meer geleidelijk is.”

Isolement

Uiteindelijk ging Rijksakademie Open Studios in april door de lockdown niet door en werd het evenement twee maanden doorgeschoven. In plaats van de gebruikelijke vier dagen is het publiek nu elf dagen welkom. Maar wel in kleinere aantallen en in tijdslots. Wie geen kaartje weet te bemachtigen, kan online de lezingen volgen die worden gestreamd.

Pethick kijkt reikhalzend uit naar de dag dat de poort nog verder open mag – en liefst veel vaker dan de paar dagen van Rijksakademie Open Studios. “Toen ik hier kwam was er één ding waarvan ik vond dat beter kon: de interactie met de buitenwereld. We moeten meer teruggeven aan de buurt en de stad. We hebben hiervoor speciaal iemand aangenomen en er zijn al projecten geweest van guest residents met jonge mensen en oudere Surinamers die door beperkte digitale vaardig­heden tijdens corona in een isolement ­belandden. Maar het was frustrerend dat, net nu we ons voorgenomen hadden om uit de kunstbubbel te breken, de wereld op slot ging. Tegelijkertijd laat de Open Studios de vele manieren zien waarop kunstenaars zich engageren, wat ook altijd in het kunstwerk zelf terugkomt.”

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden