Plus Ten slotte

Misha Mengelberg (1935-2017): improvisaties troffen hem als een blikseminslag

Als kleine jongen kon Misha Mengelberg mooi zingen. Zo mooi dat zijn ouders - vader Karel, die componist en dirigent was en zijn moeder, die harp speelde - een groot muzikaal talent vermoedden en hun telg op vioolles deden. Misschien werd hij wel een tweede Yehudi Meuhin.

Beeld Dingena Mol

Maar een tweede Menuhin werd hij niet. Tot verdriet van zijn ouders koos hij voor de piano en de jazz en werd vervolgens iets veel interessanters: de aartsvader van de Geïmproviseerde Muziek in Nederland en Europa, als continentale tegenpool van de jazz zoals die uit Amerika kwam.

Zijn faam en invloed reikte tot ver over de oceanen. Vrijdag is hij overleden op 81-jarige leeftijd. Hij leed al jaren aan de ziekte van Alzheimer. Wie Mengelberg met één woord zou willen typeren, gebruike het woord dwars. Als middelbare scholier droeg hij graag de dirigentenkleren die zijn vader van de wereldberoemde oud­oom Willem had geërfd.

Die hele middelbare school vond hij trouwens maar onzin. Uit verveling schreef hij gedichten, die hij samenbracht onder de titel Kleine verzameling dissonantische poëzie, ondertekend met pseudomiemen als Taef Karkassen­bakker, Eustache Neusgat en Chlorofiel Tomaat.

Tot zijn derde had hij in Kiev gewoond, waar zijn in Duitsland geboren moeder Rahel harp speelde in het plaatselijke symfonieorkest. Vader Karel schreef er muziek voor films waarin het boerenproletariaat werd verheerlijkt.

Naar Amsterdam
Ze verkasten naar Amsterdam toen Stalin onder onder hun vrijdenkende bohémien-vrienden begon huis te houden. Tot zijn twaalfde ging Misha (die zijn naam tot het einde van de jaren zestig als Misja spelde) vaak mee met zijn vader, die werkte als recensent voor Het Vrije Volk, naar klassieke concerten in het Concertgebouw.

Opeen dag wilde hij niet meer. Hij vond dat al die klassieke componisten teveel zwamden. In 1950, op zijn veertiende hoorde hij in het Concertgebouw de band van Duke Ellington.

De informele improvisaties troffen hem als een blikseminslag. Hij ging naar platen luisteren van Dave Brubeck en Herbie Nichols, leerde zichzelf jazzpiano spelen. Zijn grootste held werd Thelonious Monk, met wiens gebrekkig geachte techniek hij zich kon identificeren.

Na de middelbare school studeerde hij een jaar achitectuur, waar hij uitsluitend ondergrondse gebouwen ontwierp. Dwars. Door toedoen van vader Karels vriend Kees van Baaren, die net directeur was geworden van het Haags Conservatorium, switchte hij naar compositie en piano.

Lange stiltes
Bij Van Baaren schreef hij stukken als Musica per 17 strumenti uit 1959, dat voornamelijk uit lange stiltes bestond, onder invloed van John Cage, die hij in 1958 in Darmstadt had ontmoet. Maar zijn hart lag bij de jazz. In 1959 won hij met zijn trio het Loosdrecht Jazz Concours. Willem Breuker, toen vijftien jaar, was een groot bewonderaar.

Het jaar daarop ging hij samenspelen met drummer Han Bennink. Met hem nam hij in 1964 in Hilversum zijn eerste plaat op, Last date, waarop Bennink, Mengelberg en bassist Jacques Schols fungeren als beleiders van de Amerikaanse jazzheld Eric Dolphy. De plaat werd beroemd omdat Dolphy niet lang daarna plotseling overleed.

Het kwartet dat daarna ontstond, met Bennink, altsaxofonist Piet Noordijk en bassist Nico Langereis, was tot in Amerika succesvol en speelde op het Newport Jazz Festival 1966. Hetzelfde jaar had Mengelberg zitting in de jury van een Haags jazzconcours, waar hij Willem Breuker, achttien inmiddels, de eerste prijs wilde toekennen.

Maar de rest van de jury vond dat Breuker 'geen jazz speelde'. "Dat is wel mijn laatste zorg," antwoordde Mengelberg. "Hij improviseert en doet zijn eigen ding en dat is veel interessanter."

Bennink en Breuker
Niet veel later richtte hij Bennink en Breuker in 1967 de Instant Composers Pool op (ICP), dat tot op de dag van vandaag actief is en absoluut baanbrekend was voor de geïmproviseerde muziek. Als basloos ICP-trio waren ze minder succesvol. Drie zulke verschillende persoonlijkheden: dat kon niet lang goed gaan.

Tussen zijn escapades in de geïmproviseerde muziek roerde Mengelberg zich ook af en toe in kringen van de gecomponeerde muziek. Op 17 november 1969 behoorde hij tot de deelnemers aan Actie Notenkraker, toen een groepje beeldenstormers in het Concertgebouw een uitvoering van het Concertgebouworkest onder leiding van Bernard Haitink verstoorden.

Er kwam zelfs een stuk uit voort: Omtrent een componistenactie, waarin alles een absurdistische draai kreeg. Mengelberg verklaarde zijn hang naar het absurde als 'een afspiegeling van de absurditeit van het bestaan van een scheppend toonkunstenaar in deze tijd'.

Ook werkte hij met Louis Andriessen, Peter Schat, Jan van Vlijmen, Reinbert de Leeuw, Harry Mulisch en Hugo Claus aan de collectieve opera Reconstructie (1969). Zijn bentgenoten herinnerden zich Mengelbergs bijdragen als 'voornamelijk dwarsliggen'.

ICP Orchestra
Andere stukken uit deze periode: Met de welbeleefde groet van een kameel (1973) waarin een keukenstoel langzaam verandert in een kameel, Hé hé hé, waar is de marechaussee (1973), een 'melodrama voor 1 acteur en tenminste 2 improviserende musici', waarvoor Mengelberg met politiehelm en motorbril op plaatsnam achter de vleugel, Eeko (1974), een duet van Mengelberg en zijn papegaai Eeko, en Dressoir (1977), geschreven voor Orkest De Volharding, met deeltjes als Tinnen rookset, Theemuts, Naaimand, Spaarzegelboekje, Flanellen tafellaken (opgevouwen) en Koektrommel.

De laatste decennia hielden Mengelbergs belangrijkste muzikale activiteiten vooral verband met het ICP Orchestra, een volstrekt uniek collectief van improvisatoren dat sinds 1967 in vele verschillende en wisselende bezettingen over de hele wereld optrad. De geschiedenis van het ensemble is geboekstaafd in een box met 52 cd's en 2 dvd's, die in 2013 een Edison won.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden