PlusBoeken

Mijn Duistere Vanessa van Kate Elizabeth Russell als anti-Lolita

Scène uit Lolita van Stanley Kubrick (1962).Beeld Getty Images

In Mijn duistere Vanessa van Kate Elizabeth Russell verleidt een leraar Engels een 15-jarige leerlinge. Als zeventien jaar later MeToo losbarst, blijkt zij niet zijn enige ‘uitverkorene’ te zijn geweest. 

Achttien jaar heeft ze gewerkt aan haar debuut over de mythologisering van het ‘kindvrouwtje’. Een duistere, zeer literair ingegeven roman over seksueel ontwaken en seksueel misbruik. In Mijn duistere Vanessa laat Kate Elizabeth Russell (1985) zien hoe de 42-jarige leraar Engels Jacob Strane de 15-jarige Vanessa Wye met de wereldliteratuur als bondgenoot tot een obsessieve, seksuele relatie manipuleert die hij geheel naar zijn hand kan zetten – Vladimir Nabokovs ­legendarische Lolita uit 1955 draagt hij haar aan en Jonathan Swifts gedicht Cadenus en Vanessa uit 1731 – dat de Ierse dichter schreef voor de 22 jaar jongere Esther Vanhomrigh, van wie hij de decaan was.

De titel is ontleend aan de roman Bleek Vuur van Nabokov uit 1962, waarin een 999 regels tellend gedicht van de fictieve auteur Shade een rol speelt. De docent Engels gebruikt dat om zijn leerlinge te ‘groomen’:

‘Kom en laat je aanbidden, laat je strelen/ Mijn duistere vanessa, mijn esdoornrode/ Vereerde, verheven vlinder!’

En zij waant zich vlinder. Voorbestemd. ­Hiervoor gemaakt. Eén van de meisjes van die ‘magische leeftijd’, een ‘nimfijn’ als Lolita die een rite de passage doormaakt.

MeTooaffaire

Maar zeventien jaar later beschuldigt een ­medeleerlinge Strane van seksueel misbruik en roept Vanessa op ook tegen hem te getuigen. Zij weigert, want: ‘Het moet een liefdesverhaal blijven.’ Want: ‘Ik was niet zwak toen ik vijftien was, ik was slim, sterk.’ Want: ‘Iemand die graag wil, kun je niet verkrachten.’ Want: ‘Ik wist waar ik aan begon, ik wilde het zelf.’

Met de MeTooaffaire, die begon toen Russell in haar laatste schrijffase zat, kreeg haar boek over seksueel ontwaken en het grote grijze gebied van seksueel misbruik een nieuwe urgentie. Mijn duistere Vanessa werd in Amerika voor meer dan 1 miljoen dollar aangekocht en verschijnt in 25 landen.

Russell beantwoordt vragen per e-mail.

Hoe was het voor u toen MeToo losbarstte? Besefte u dat de campagne uw boek extra momentum zou geven?

“Ik was bijna klaar met mijn laatste versie, met die ene stem die zich uitspreekt tegen Strane. Toen ik op mijn telefoon keek en de sociale media volgde – het was oktober 2017 en de eerste beschuldigingen tegen Harvey Weinstein waren gepubliceerd – realiseerde ik me dat mijn verhaal zich in de echte wereld zoveel breder, intenser en verhitter voordeed.”

“Mijn eerste impuls was: negeren, boek ­afmaken. De mannen om wie het in de eerste MeTooberichtgeving ging, waren zo gewelddadig en monsterlijk en grotesk; dat stond heel ver af van wat ik aan het schrijven was. Toen begon ik me te realiseren dat mijn boek onderdeel was van iets groters. Het gaat niet alleen om cartooneske slechteriken als Weinstein, het gaat over de manier waarop gedrag wordt gefaciliteerd en aangemoedigd, de manier waarop iemand je klein kan maken en houden, pijn kan doen en ermee weg kan komen zolang hij meer macht heeft dan jij.”

“Ik voelde me geïntimideerd als debuterend schrijver, moest mezelf dwingen te geloven in mezelf en in het feit dat ik iets had bij te dragen. Maar ik heb de beschuldiging tegen Strane ingebed in de MeToodiscussie, daarvoor hoefde ik niet eens veel te herschrijven.”

In uw voorwoord schrijft u over de complexe gevoelens die u heeft ten opzichte van Nabokovs Lolita – en dat die u ook inspireerden. Kunt u dat toelichten?

“Ik las Lolita voor het eerst toen ik veertien was en ik heb het ontelbare keren herlezen. Ik heb altijd geprobeerd Dolores, de ‘Lolita’, in de tekst te vinden – als 14-jarige omdat ik mezelf in het boek terugzag. Dolores en ik komen allebei uit New England. We lijken op elkaar, we zijn onbezonnen en nukkig en lui. Het was ook de eerste keer dat ik een boek las over een volwassen man die seksueel gefixeerd was op iemand van mijn leeftijd. Het was een openbaring, de gedachte dat misschien een man naar mij zou kunnen kijken als Humbert naar Dolores.”

“Maar later werd het meer dan dat narcistische zoeken naar mezelf. Zoeken naar Dolores is zoeken naar het echte verhaal achter Humbert. Zijn rechtvaardigingen en de mooie taal – naar het misbruik dat erachter schuilt. En dat ís er, in kleine details in de tekst verborgen. Het zijn hartverscheurende glimpen van wie Dolores werkelijk is en het trauma dat ze ondergaat.”

In uw boek noemt u vele literaire werken die de relaties van oudere mannen met jonge meisjes idealiseren. Films als Pretty Woman en Lost in Translation, songteksten als My Shorona (‘I always get it up, for the touch of the younger kind’).

“Of Britney Spears; of Mena Suvari in American Beauty en zoveel meer. Ja, nadat ik Lolita had gelezen, zag ik het overal.”

U laat zien hoe makkelijk het is een slachtoffer zich medeplichtig te laten voelen. Of schuldig. Of machtig: als het misbruik aan het licht dreigt te komen, ‘redt’ Vanessa Strane door haar mond te houden. U beschrijft zoveel nuances in Vanessa’s gedachten dat je als lezer soms heen en weer wordt geslingerd. Werd u daar zelf niet door overweldigd?

“Ik vind dat heel vaak plat en eendimensionaal wordt geschreven over slachtoffers van seksueel misbruik. Ik heb veel studie gedaan naar traumatheorie, de langetermijneffecten van seksueel misbruik, het Stockholmsydroom en de obsessie met de misbruiker en het gevoel ‘voorbestemd’ te zijn. Dat gaf veel nieuwe inzichten in het onderwerp waar ik al zo lang over aan het schrijven was.”

“Ik schreef vanuit Vanessa omdat dit haar verhaal is. Ik heb zoveel jaar met haar geleefd. Maar soms sloop mijn 30-jarige ik in de tekst, daar moest ik erg voor waken. Door alles wat ik heb geleerd over trauma en later wat ‘girl studies’ wordt genoemd, heb ik geleerd als schrijver kritisch na te denken over hoe je posttraumatische stress op de pagina’s kunt vangen. Door objectiever naar mijn werk te kijken en juist afstand te nemen van Vanessa kon ik de juiste toon treffen – waardoor je als lezer de manipulatie en het misbruik ziet waar zij dat niet ziet en niet wil zien. Dat is de enige manier waarop ik haar recht kon doen.”

FICTIE Kate Elizabeth Russell, Mijn Duistere Vanessa. Vertaald door Gerda Baardman en Monique ter Berg, Prometheus, €20,99, 432 blz.Beeld Prometheus
Kate Elizabeth Russell. Mijn duistere Vanessa is de eerste roman van de Amerikaanse auteur.Beeld Elena Seibert
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden