PlusHolland Festival 2021

Micha Hamel over Luistermutant: ‘Luisteren is zo moeilijk, dat het goed is je erin te ­oefenen’

Hoe luisteren we naar klassieke muziek? En hoe kunnen we beter leren ­luisteren? Die vragen stelt Micha Hamel in zijn nieuwe ­muziektheaterproductie Luistermutant 2021: een voorstelling met games en klassieke muziek, die in ­première gaat op 20 juni. ‘Het is alsof niemand nog gelooft dat muziek je een ­beter mens zou maken.’

Luistermutant 2021: orkest philharmonie zuiderland. Beeld Simon van Boxtel
Luistermutant 2021: orkest philharmonie zuiderland.Beeld Simon van Boxtel

Op YouTube staat een razend interessant filmpje, waarin componist, theatermaker en onderzoeker Micha Hamel een piepklein college geeft over het onderwerp luisteren. Voor hem als klankenschepper is luisteren van het grootste belang, maar eigenlijk geldt dat voor iedereen. Hamel vindt dat we het luisteren naar klassieke muziek, en misschien wel het luisteren in het algemeen, aan het verleren zijn. Hoe zit dat?

Aan de telefoon antwoordt hij ‘dat de ethische dimensie van muziek’ – dat ze ons zou verheffen en de volkeren zou verenigen – er in de 19de eeuw nog wel was, maar dat die nu ver­dwenen is’. Alleen de hedonistische dimensie is nog overgebleven, terwijl muziek veel meer dimensies heeft, zegt Hamel. “Het lijkt alsof niemand, en de politiek sowieso niet, nog gelooft in de idee dat muziek je een beter mens zou maken, terwijl klassieke muziek wel onder die claims is gecomponeerd.”

Maatschappelijk belang

Om meer te weten te komen over hoe we tegenwoordig luisteren, deed ­Hamel research als onderzoeker aan hogeschool Codarts, door tientallen mensen te interviewen en te vragen hoe ze luisteren. De ondervraagden onderscheidden allen een verschil tussen horen en luisteren. Zelf kwam hij na enig nadenken op zeven fasen – zeven graden van intensiteit van het luisteren. Registreren. ­Gewaarworden. Horen. Luisteren. Beluisteren. In trance raken. En tot slot hallucineren: in andere werelden, andere werkelijkheden komen. “Een heel belangrijk eindpunt. Het laatste level van het luisteren.”

Het intensiteitsverschil tussen luisteren en beluisteren valt op. Hoe jammer is het dus dat dit verschil in het dagelijks spraakgebruik aan het verdwijnen is. Te vaak hoor je mensen zeggen dat ze ‘een album hebben geluisterd’, terwijl ze bedoelen: beluisterd.

“Luisteren,” zegt Hamel, “is zo moeilijk, dat het goed is je erin te ­oefenen. Ons onderzoek is een antwoord op de vraag naar de relevantie van klassieke muziek. Als je in een concertzaal zit, kun je denken: nu ga ik van mooie muziek genieten, maar ook: nu kan ik mijn luistervaardigheid oefenen, de limieten beproeven, onderzoeken. Daardoor wordt muziek niet alleen iets moois, maar ook iets belangrijks. Het traint een vaardigheid die in de wereld inzetbaar is. De concertzaal kan zo een plek worden waar muziek je iets aanreikt wat ook maatschappelijk belang heeft.”

“De democratie staat onder druk. Het fundament ervan is dat mensen goed naar elkaar luisteren. Het gebrek hieraan heeft gevolgen voor wat in de sociologie the social fabric heet: de mate waarin mensen maatschappelijk aan elkaar verbonden zijn.”

De bedoeling van Luistermutant 2021 is dat je met twee oren de concertzaal binnenkomt, en er met vijf weer uitgaat. “We hopen dat mensen een attitudewijziging ondergaan en beseffen hoe mooi luisteren is. Het onderzoek naar luisteren is nog niet zo oud. Vroeger werd luisteren alleen als perceptie gezien – je oren staan altijd open, dus je kunt luisteren, was de opvatting. De filosoof Roland Barthes schreef erover in de jaren zestig en verbreedde die opvatting. Nu pas is het een apart vakgebied geworden. Ik ben aan Codarts, in samenwerking met de TU Delft, de Erasmus Universiteit en de Willem de Kooning Academie, bezig met een onderzoek naar luisteren. Deze voorstelling is de resultante van dat nadenken.”

Luisterhouding trainen

Hamels tagline is ‘luisteren is leuker en moeilijker dan je denkt’. “In de voorstelling zit een orkest op het ­podium, de philharmonie zuidnederland, samen met vier acteurs, die de meerstemmigheid van de wereld vertegenwoordigen. Het orkest speelt stukken van Mendelssohn. De zaal is verdeeld in een zone met gewone stoelen en een met speciale luister­oefenstoelen. De ene persoon is associatief en sensueel, de andere intellectueel, persoonlijk en sociaal. Het publiek oefent vier luisterdisposities.”

“Er zijn games ontwikkeld om de luisterhouding te trainen. Het mooie van games is dat ze intensief zijn en leeftijdsgroepen bereiken die normaal niet in de concertzaal zitten. De ene game speel je op je telefoon, een andere in die luisterstoelen, weer een andere via een beamer, en er is een game waarbij je moet stemmen. En dan is er nog een speciaal stuk van Bram Kortekaas, waarin luisterdisposities worden afgewisseld. Je wordt dan gevraagd in de praktijk te brengen wat je eerder hebt geleerd. De voorstelling is een grote reis, die begint met een ouverture (Hebrides) en stukjes uit de Vierde symfonie, en eindigt met een grote finale.”

De onderzoeksgegevens worden verzameld en er wordt over gepubliceerd in Journal on Computing and Cultural Heritage. Hamel hoopt zelf eind 2022 met een boek te komen waarin hij zijn inzichten neerlegt. “Het onderzoek loopt al 3,5 jaar en eindigt in oktober. Luistermutant 2021 is onze grande finale.”

Luistermutant 2021, 20 juni, 14.00 en 20.00 uur, Muziekgebouw, €10-€15.­

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden