PlusTv vooraf

Met zijn bootje vaart hij onder de Waag en de Nieuwmarkt door

Voor de BNNVara-serie Waterman verdiepte Menno Bentveld zich in het water van Amsterdam. Over een verborgen rivier van 140 meter lang voer hij onder de Nieuwmarkt door.

null Beeld BNNVARA
Beeld BNNVARA

De Bijleveldschesluis is zondagavond op tv als ‘een verborgen rivier’ in hartje stad. Het is alsof ze door een grot gaan, zegt Menno Bentveld in BNNVara-serie Waterman. “Door de krochten van Amsterdam.” Zijn bootje vaart onder de Waag en de Nieuwmarkt door om 140 meter verderop weer boven de grond te komen.

Bentveld is er nog altijd vol van. “Onder de Nieuwmarkt door terwijl boven ons hoofd de fietsers en de voetgangers voorbij raasden.” De opnames hadden heel wat voeten in de aarde. In het afgesloten 400 jaar oude gewelf komt alleen af en toe iemand voor inspectie. “Er is gemeten of er niet te veel stilstaande lucht was. Anders hadden we een zuurstoffles meegekregen.”

Aandacht voor deze mysterieuze doorgang was voor Waternet wel iets om over na te denken. Je wilt zwemmers en roeiers niet op een idee brengen. “Het is unheimisch, 140 meter in het stikdonker,” zegt hydroloog Maarten Ouboter, die Bentveld op sleeptouw nam. Een vitale schakel in de Amsterdamse waterhuishouding komt nu in de schijnwerpers. “Iets wat er altijd is en nooit wordt gezien.”

In de overvolle binnenstad wordt makkelijk vergeten dat het stroomgebied van de Amstel in het IJ zijn water kwijt moet, voor een deel via dit gewelf. Ook houdt de Bijleveldschesluis al eeuwen het water buiten, zeker toen Amsterdam nog in open verbinding stond met de Zuiderzee. Waterman toont de stalen deuren die de overkluisde gracht bij hoog water kunnen afsluiten.

Enorme schoonheid

Ouboter roemt de grachten als ‘functioneel erfgoed’. “Het is geen stilstaand museumwater, niet voor de bühne, het is voor het echie. Dat geeft het een enorme schoonheid.” Bentveld keek zijn ogen uit. “Dat systeem van honderden jaren oud. En dat we geen dag zonder kunnen.”

Bentveld en regisseur Geertjan Lassche leggend het beeldend uit. Als het gaat over de extra stortbuien door klimaatverandering, worden Bentveld en Ouboter gefilmd als het regent dat het giet. In een oud huis, van boven tot onder verankerd voor een nieuwe fundering, doen ze het gevaar van verzakkingen door droogvallende houten palen uit de doeken.

Eerder behandelde Waterman met al even prachtige beelden de droogte in Brabant en het oprukkende zout in de akkers van Zeeland. “Dan willen we ook een tractor zien met een grote stofwolk,” zegt Bentveld. “We maken een programma dat sfeer wil creëren en de kijker meeneemt in een beeldverhaal.”

Dansen op een dun koord

Hij heeft ontzag gekregen voor het in de loop der eeuwen ontwikkelde systeem waarmee Nederland het water zijn wil oplegt. Vanwege klimaatverandering is het dansen op een dun koord, blijkt uit de serie. Dat geldt zeker ook voor de stad die droger wordt, heter en met meer stortbuien. De vierdelige reeks roept de vraag op hoe lang dit nog vol te houden is.

“We maken niet een serie die wil verontrusten, maar we mogen ons zeker zorgen maken,” zegt Bentveld. Hij wil de kijker bewust maken van de waterkringloop, ook in het drukke, toeristische centrum van Amsterdam bijvoorbeeld. “Iedereen wil wat: hier een terrasboot, daar een woonboot, daar een botel. Er wordt van alles in het water gelegd, maar dat kan ertoe leiden dat het water zijn weg niet kan vinden.”

Over de Bijleveldschesluis onder de Nieuwmarkt zegt Ouboter bijvoorbeeld: “Stop je dit dicht, dan verzuipt Amstelland.” Overdreven? Het is smakelijk verteld, zegt hij terugblikkend, maar in de kern is het de waarheid. De Amstel kent meer wegen naar het IJ, onder meer via de Nieuwe Herengracht en buiten de binnenstad om, of desnoods door de Oudezijds Kolk. “Maar het knelt steeds meer. Je moet dat water openhouden.” Bij natte periodes kunnen de waterstanden achterin het stroomgebied van de Amstel hoog oplopen als het water te langzaam wegloopt. In 1957 stond men in Aalsmeer en Uithoorn met zandzakken klaar. “Als Amsterdam meer weerstand geeft, klotst daar het water over de dijk.”

Pompen defect

Ook de deuren in de Bijleveldschesluis zijn geen overbodig overblijfsel uit het verleden, al was 1998 de laatste keer dat ze zijn gesloten. Toen was november buitengewoon nat en liep het peil in het IJ snel op. Met de sluisdeuren dicht maalt gemaal Zeeburg Amsterdam en Amstelland toch droog, maar dan richting IJmeer.

Ook het afgelopen jaar heeft Waternet vijf tot tien keer gereedgestaan om de sluis dicht te gooien. In de zeesluis bij IJmuiden waren twee van de zes pompen die het water via het Noordzeekanaal afvoeren naar de Noordzee buiten bedrijf. In het IJ liep het peil snel op. “We zijn een aantal keer vlakbij geweest. Steeds viel het net mee en dachten we: als díe bui gevallen was…”

Door klimaatverandering zal Amsterdam vaker terugvallen op de eeuwenoude kustbescherming, verwacht Ouboter. “Dat gaat belangrijker worden als het vaker hard regent. En door de zeespiegelstijging worden we meer afhankelijk van pompen die kunnen falen.”

Waterman, zondag, NPO 2, 20.20 uur.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden