PlusBoekrecensie

Met De ex-zoon schreef Sasja Filipenko een aanklacht tegen de dictatuur van ‘Papa’ Loekasjenko

Marjolijn De Cocq
President Alexander Loekasjenk van Belarus. Beeld Getty Images
President Alexander Loekasjenk van Belarus.Beeld Getty Images

‘De geschiedenis leert nooit niemand niks!’ roept een van de collega’s in de bouwmarkt waar Frantsisk Loekitsj werkt als het gaat over de verkiezingen. Want natuurlijk gaat de man die door iedereen wordt vervloekt tot leider worden herkozen.

Als een voetbalteam geen goede resultaten levert wordt de trainer ontslagen. Maar deze leider, zo gaat de discussie voort, is de eigenaar van de club en stelt zijn eigen doelen. En alleen hij weet of het team zijn doelen heeft gehaald of niet.

Sasja Filipenko (1984) publiceerde zijn roman De ex-zoon, een aanklacht tegen de dictatuur van de Belarussische president Aleksandr Loekasjenko, in 2014. Frantsisk beseft in het boek dat wie in leven wordt gelaten niemand in de weg zit en nauwelijks iets voorstelt.

Een ontluikende verkiezingscampagne heeft veel mensen hoop op verandering gegeven, maar de ophanging van een bekende oppositionele journalist heeft geleid tot deceptie. ‘Als iemand leeft, als iemand blijft doorademen en zijn werk doet, is het alleen maar omdat iemand er baat bij heeft of omdat hij geen belemmering vormt.’

En de president van de republiek, de Weldoener die zich ‘papa’ laat noemen, wordt zonder moeite dankzij een ‘elegante’ overwinning herkozen. Vergeet het woord waarom, gezonde mensen stellen geen vragen.

Massapaniek

Frantsisk is even daarvoor miraculeus ontwaakt uit een coma van tien jaar. Hij werd in 1999 als zestienjarige muziekstudent onder de voet gelopen toen honderden mensen tijdens een gigantische wolkbreuk met hagel in paniek hun toevlucht zochten in de tunnel van een metrostation. 54 mensen kwamen om het leven.

Dat ‘Tsisk’ ondanks de slechte prognoses nooit van de apparatuur is ontkoppeld, is te danken aan de grootmoeder die hem opvoedt en de hoop op zijn herstel om eigen redenen nooit verliest – maar zijn ontwaken zelf niet meer zal meemaken.

Hij komt bij kennis in het beste land voor ontwakende comapatiënten, grappen de artsen onderling. Een land waar geen moer verandert, waar de tijd is bevroren. Ook zijn land heeft zich in die tien jaar in comateuze toestand bevonden.

Het land in De ex-zoon is zonder naam, ook de leider blijft onbenoemd. Maar het notenstelsel dat vertaler Jan Lodewijk Eshuis toevoegde is huiveringwekkend; van het bloedbad bij de massapaniek in 1999 in metrostation Njamiga in Minsk tot de ‘zelfmoord’ van journalist Aleh Bjabenin in 2010.

null Beeld

Lethargische slaap

Dissident Filipenko woont met zijn gezin in Duitsland. Hij wilde, zo schrijft hij in een voorwoord dat hij eerder dit jaar toevoegde, met zijn boek boven water krijgen waarom zijn land in die lethargische slaap was gevallen en ook geen aanstalten meer leek te maken om eruit te ontwaken. De grote demonstratie die weliswaar op 19 december 2010 werd gehouden tegen de verkiezingsfraude, werd meedogenloos neergeslagen.

Frantsisk neemt daaraan deel; even staat hij zichzelf toe te denken dat alles voorbij is en het regime is gevallen; maar daarna regeert opnieuw de angst. ‘Echte angst, zoals door Munch verbeeld. Geen gewone angst, maar diepe, onbeteugelde, om zich heen grijpende ontzetting.’ Dezelfde die hij tien jaar eerder in de onderdoorgang van de metro had ervaren – maar één coma in zijn leven, besluit hij, is genoeg geweest.

Filipenko schrijft meerstemmig; vanuit de jonge Frantsisk en zijn vrienden tot hun oudere zelf, zijn afstandelijke moeder, de opportunistische Arts met een grote A die Frantsisks ontwaken als zijn verdienste claimt en zich in zijn familie wurmt, vriendinnetje Nastja dat het in het ziekenhuis met een ‘nou doei, beterschap’ uitmaakt en die fameuze grootmoeder, die hardnekkig in zijn wederopstanding blijft geloven.

Poolse grens

En zo bén je met Frantsisk in dat ziekenhuis, in die stad, in dat land met die leider – ‘tweederangs mensen’, zoals vriend Stas het benoemt, ‘in een derdewereldland’. Die leider die op 9 augustus 2020 opnieuw de overwinning claimde, waarbij de protesten groter oplaaiden dan ooit tevoren.

Bij Filipenko werd de hoop aangewakkerd dat zijn landgenoten dan eindelijk toch genoeg hadden van hun lange slaap. ‘Het enige waar ik oprecht op hoop, is dat dit boek op een dag niet meer actueel zal zijn in mijn land,’ besluit hij zijn voorwoord. Maar ondertussen geeft Loekasjenko, al meer dan 26 jaar heer en meester, binnenlands geen duimbreed toe en vaart hij internationaal op ramkoers met de migrantencrisis die hij heeft aangewakkerd aan de Poolse grens.

Hoe je ex-zoon wordt van je land, Filipenko laat het indringend zien in wat hij een ‘encyclopedie van aanleidingen’ noemt, die helaas actueler is dan ooit.

FICTIE

De ex-zoon

Sasja Filipenko
Vertaald door Jan Lodewijk Eshuis
Meridiaan Uitgevers
€21,99, 279 blz.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden