Plus

Meesterwerken uit de schatkamer van de tsarina

De Hermitage Amsterdam mocht, vanwege haar tiende verjaardag, een gulle greep doen uit de collectie in Sint Petersburg voor de expositie De Schatkamer!.

Het oeroude beeldje wordt in Amsterdam met alle zorgvuldigheid uitgepakt Beeld ANP

Op een gure ochtend - het sneeuwt in Sint-Petersburg, de 462 meter hoge Lakhtatoren gaat schuil achter een grauw wolkendek, de Neva ligt vol kruiend ijs - meldt een kleine delegatie Nederlandse kunstjournalisten zich bij de personeelsingang van het Staatsmuseum de Hermitage voor een rondleiding langs een aantal schatten die dezelfde dag nog zullen worden verscheept naar Amsterdam.

De Hermitage is gesloten voor publiek, maar het is er toch aardig druk: beveiligers, restaurateurs die alleen op maandagen hun onderhoudswerk kunnen doen, bejaarde dametjes die op een stoel voor zich uit zitten te kijken en ander personeel dat met enorme mappen onder de arm van hot naar her loopt.

Opgravingen in de Kaukasus
De Nederlandse delegatie mag eerst op audiëntie bij directeur Michael Piotrovsky. Een dag eerder vierde hij zijn 74ste verjaardag, maar dat is niet de reden dat hij op zich laat wachten; Piotrovsky is een directeur van de oude stempel, die zich door niets of niemand laat sturen.

Hij is in functie sinds 1990, toen hij zijn vader Boris Piotrovsky (1908-1990) opvolgde, die het museum 26 jaar had geleid. Net als zijn vader begon Michael zijn carrière als archeoloog en deed hij jaren opgravingen in de Kaukasus.

In zijn imposante werkruimte liggen overal stapels boeken, niet alleen op zijn bureau en in de vensterbanken, maar ook op de vloer: honderden catalogi en biografieën in het Russisch en Engels.

Op de grond staat ook een enorme vaas rode rozen. Overal staan en hangen onderscheidingen en foto's waarop Piotrovsky poseert met zijn beroemde gasten - van de paus tot koningin Beatrix en prins Claus en Willem-Alexander en Máxima.

Zijn bezoek is nog maar nauwelijks geïnstalleerd of Piotrovsky begint aan een betoog over de Amsterdams-Russische vriendschap. "2019 is een jubileumjaar voor ons. We vieren dat 25 jaar geleden de Stichting Vrienden van de Hermitage is opgericht. Dat was het begin van onze gezamenlijke geschiedenis."

"Ook vieren we dat vijftien jaar geleden een pilot begon aan de Nieuwe Herengracht. Daar leerden we samen te werken en konden we de smaak van een Europees publiek leren kennen. En tot slot vieren we ons belangrijkste jubileum: tien jaar geleden ging de Hermitage Amsterdam feestelijk open."

Wereldberoemde meesters
Dat wordt gevierd met twee grote jubileum­tentoonstellingen in de Amstelhof, beide met een uitroepteken achter de naam: Juwelen!, met een selectie uit de enorme collectie juwelen van de Hermitage, te zien vanaf 14 september, en De Schatkamer!, die zaterdag opent.

De Schatkamer! omvat ruim tweehonderd meesterwerken uit diverse stromingen en culturen, van de vroegste prehistorie tot en met de 21ste eeuw. Piotrovsky: "Ons hele museum is bij de samenstelling betrokken geweest, van de afdeling archeologie tot de afdeling moderne kunst. Het is een reis door 25.000 jaar kunst­geschiedenis, langs wereldberoemde meesters zoals Da Vinci, Bernini, Matisse, Rembrandt, Tintoretto, Velázquez en Van der Weyden."

De Venus van Kostjonki Beeld State Hermitage Museum

"Zo kan de bezoeker de ongelooflijke veelzijdigheid ervaren van de Hermitage, met een collectie die kan dienen als kunsthistorisch handboek. Als een kunstgeschiedenis geschreven in het Russisch."

Het was tsarina Catharina de Grote (1729-1796) die de basis legde voor het museum; inmiddels omvat de collectie van de Hermitage meer dan drie miljoen objecten, waarvan slechts een fractie is ondergebracht in de wirwar van gebouwen, gangen, trappen en zalen die samen de Hermitage vormen.

Offerpriesteressen
Een van de oudste objecten - zo niet het aller­oudste - is de zogenoemde Venus van Kostjonki, een kalkstenen vrouwenfiguurtje met kroeshaar, een dikke buik en geprononceerde billen en borsten, dat in 1983 werd opgegraven door de archeoloog Nikolaj Praslov op de bodem van een verzonken kuilwoning in het zuiden van Rusland.

Het is ongeveer 25.000 jaar oud, vertelt conservator Svetlana Demesjenko, terwijl ze trots twee uitvergrote foto's toont. "Er wordt verschillend gedacht over de betekenis van dergelijke figuren", vervolgt ze. "Ze zouden offerpriesteressen kunnen voorstellen of mogelijk juist natuurkrachten belichamen."

25.000

Opgegraven in Rusland en 25.000 jaar oud: de Venus van Kostjonki

Het oeroude beeldje wordt in Amsterdam met alle zorgvuldigheid uitgepakt Beeld ANP

Van het piepkleine vruchtbaarheidspoppetje gaat de rondleiding naar een vilten zwaan uit de Pazyrykcultuur (derde eeuw v.Chr.) en een Pazyrykpaard, uitgerust met een leren harnas en getooid met een soort van hertengewei, naar een ander paard gehuld in een Ottomaans metalen harnas.

Via de 'Russische Rembrandts' - die gewoon blijven hangen waar ze hangen - belanden we bij een gouden processiekruis met gemmen (halfedelstenen) uit de eerste eeuw voor Christus en een Griekse vaas met enorme oren; van een oogverblindend mooi schilderij van een madonna met kind van Lucas Cranach de Oudere gaat het naar een aan Leonardo da Vinci toegewezen naakt.

Het nieuwste werk dat naar Amsterdam zal worden verscheept is een installatie van de Russische dichter en beeldend kunstenaar Dmitri Prigov (1940-2007), een van de pioniers van het Moskouse conceptualisme.

Piotrovsky heeft geen woord te veel gezegd; samen geven de - bekende en minder bekende - objecten een formidabel beeld van de Hermitage als encyclopedisch museum.

Op een koude, natte maandagochtend heeft de Amsterdamse Hermitage de pers uitgenodigd voor een 'exclusief fotomoment': de transportkist met de Venus van Kostjonki wordt geopend door de conservatoren Vincent Boele en Irina Bagdasarova, die met de kunst is meegereisd uit Sint-Petersburg.

Overal staan stellages en lege vitrinekasten tussen de witte wanden. In de lange gangen staan nog tientallen kratten met kunstwerken. De voor de tentoonstelling goud geschilderde vloer is afgedekt met grote houten platen.

Directeur Cathelijne Broers gaat een aantal private donors voor naar de entree van de tentoonstelling, waar een tafeltje met een enorm wit kussen erop is neergezet naast een hoge glazen vitrinekast. Boele en Bagdasarova - ze dragen beiden zwarte handschoentjes - halen samen het zeer goed ingepakte prehistorische poppetje uit het houten kistje.

Terwijl Bagdasarova het zachte papier om het piepkleine beeldje zorgvuldig losknipt, legt Boele de begunstigers uit dat het een van de oudste objecten uit de collectie van de Hermitage betreft, dat het in de jaren tachtig in het zuiden van Rusland is opgegraven door een expeditie van de Hermitage, en dat het lijkt op de beroemde Venus van Willen­dorf, die in 1908 in Oostenrijk is gevonden.

Menselijke beschaving
Met een soepele beweging plaats Boele de Venus van Kostjonki vervolgens op een standaardje in de vitrinekast. De fotografen nemen nog meer foto's. "Vanaf zaterdag markeert het beeldje niet alleen het startpunt van De Schatkamer!, maar vooral ook een zeer pril stadium van de menselijke beschaving," expliceert Broers. "Bezoekers komen door dit object in contact met prehistorische opvattingen over oerkrachten en magische rituelen."

"Ik kan me goed voorstellen dat dit een trekpleister wordt," zegt een van de begunstigers. "Ik hoop het wel," verzucht Broers. Dan zit het fotomoment er weer op, er is nog veel werk te doen voor de grote opening op zaterdag.

Cadeau

De jarige Hermitage heeft de video-installatie Marianna (The Fairy Doll) van foto­graaf Rineke Dijkstra cadeau gedaan aan Staatsmuseum de Hermitage in Sint-Petersburg. De negentien minuten durende film, gemaakt voor Manifesta 10, die in 2014 was in Sint-Petersburg, toont een jonge danseres die oefent voor haar auditie voor de vooropleiding van het Russisch Ballet in die stad.

"Het is een groot genoegen om dit bijzondere werk cadeau te geven aan de Hermitage, waarmee we onze unieke samenwerking bezegelen," aldus Hermitage-directeur Cathelijne Broers.

De video-installatie is eerst nog te zien zijn in de jubileumtentoonstelling De Schatkamer!.

Tien jaar Hermitage Amsterdam

Sinds de opening in 2009 zijn er zestien tentoonstellingen met kunstwerken uit de collectie van het Staatsmuseum de Hermitage georganiseerd: Aan het Russische hof; Peter de Grote; Alexander, Napoleon & Joséphine; Catharina, de Grootste; 1917. Romanovs & Revolutie; Alexander de Grote; Expeditie Zijde­route; Glans en Glorie; Rubens, Van Dyck, Jordaens; Spaanse Meesters; Hollandse Meesters; Classic Beauties; Matis­se tot Malevich; Impressionisme; Gauguin, Bonnard, Denis.

Voor al deze exposities kwamen door de jaren heen ruim 6000 objecten van Sint-Petersburg naar Amsterdam.

De Schatkamer!: van 2 februari tot en met 25 augustus in de Hermitage, Amstel 51.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden