Mayhem (2003).

Plus Interview

Luc Tuymans snijdt diep in de maatschappelijke onderbuik

Mayhem (2003). Beeld Tim Nighswander

Luc Tuymans heeft na 25 jaar weer een tentoonstelling in De Pont. Er hangen in Tilburg portretten van moordenaars, vermiste personen, krijgsgevangenen en kannibalen. Soms laat Tuymans de toeschouwer dan ook achter met een onbehaaglijke leegte. 

‘Het is natuurlijk een ongelofelijke plek.’ Luc Tuymans (61) spreekt met bewondering over De Pont, het museum in Tilburg waar hij al in 1995 exposeerde. “Dat was de eerste keer dat mijn werk in een museale context werd getoond.” Hendrik Driessen, directeur van De Pont, bleef door de jaren heen het werk van de Belgische schilder verzamelen. Nu Driessen na dertig jaar afscheid neemt van het museum dat hij vanuit het niets opbouwde, vindt opnieuw een expositie plaats met werk van Tuymans.

“Het was kantje boord, want tegelijk hiermee is er een tentoonstelling van mij in Venetië, met veel bruiklenen. Dus ik had een beetje schrik of het zou lukken.” Tuymans was nauw betrokken bij de samenstelling van beide exposities.

Het werk van Tuymans gaat over de duistere krochten van de geschiedenis, over nationalisme, macht en de bedrieglijkheid van het beeld. Een van de meest beladen werken toont de Belgische koning Boudewijn die in een wit uniform uit een vliegtuig stapt. “Het is een jeugdherinnering, die komt uit een propagandafilm die in 1955 is gemaakt door André Cauvin. Dit is het moment dat de jonge koning, 24 jaar oud, kinderloos, niet getrouwd, aankwam in Congo.”

De documentaire heet Bwana Kitoko, wat ‘mooie’ heer betekent. “Ik heb de titel veranderd, want in het Swahili duidt dat eerder op een heersersfiguur. De echte bijnaam die de Congolezen hem hebben gegeven is Mwana Kitoko, dat eigenlijk ‘jonge mooie blanke knaap’ betekent.”

Getraumatiseerde koning

“Belangrijk voor mij was dat Boudewijn altijd een getraumatiseerde koning is geweest. Zijn moeder overleed bij een auto-ongeluk, zijn vader was een despoot, een politiek achterlijke figuur die nog naar Hitler is geweest en heeft gecollaboreerd. Dan komt die reis van Boudewijn, de eerste koning die naar het Congolese volk gaat. Dat was een beeld uit mijn jeugd dat me fascineerde.”

Mwana Kitoko (2000), de jonge koning Boudewijn komt aan in Congo. Beeld Ben Blackwell

Toen het schilderij in 2000 bij galerie David Zwirner in New York voor het eerst te zien was, reageerde het Guggenheim Museum dat ze het erg mooi vonden en graag wilden kopen. “Alleen dachten ze dat het Pinochet was. Voor elke Belg is dit Boudewijn maar in het buitenland weet men dat niet.”

Boudewijn is ten voeten uit geschilderd, maar niet helemaal. “Ik heb de voeten eraf gezaagd om het zo maar te zeggen. Dat heb ik ook gedaan met het portret van Beatrix. Zo zet je het staatsieportret in een ander firmament.” 

Ter gelegenheid van de heropening van het Stedelijk Museum in 2012 schilderde Tuymans koningin Beatrix. Dat veelbesproken portret hangt overigens niet in De Pont. “Ik heb dat schilderij menselijk bedoeld. Ik heb het alleen maar gedaan omdat ik haar graag mag. Ze is een intelligente vrouw.”

Ironisch genoeg kan Tuymans zijn voeten nu zelf ook nauwelijks gebruiken. Hij werd zes weken geleden geopereerd aan de ligamenten in zijn rechtervoet en zit sindsdien in een rolstoel. “Nog acht dagen, daarna moet ik nog een paar weken revalideren.”

Paintball

Vanuit zijn rolstoel vertelt Tuymans over de betekenissen die achter de schilderijen schuilen. Als je weet waar de voorstellingen vandaan komen, kun je ze nooit meer hetzelfde bekijken. Neem het schilderij waarop allerlei speelse vormpjes zijn te ontwaren. Je zou er bijna een vredig stilleven van Morandi in kunnen zien. Bij nadere beschouwing gaat het om een paintballwedstrijd waarin figuren schuilen achter obstakels. 

The Cry (1990). Beeld Studio Luc Tuymans

“Mijn vrouw en ik waren in New York tijdens 9/11. Er was natuurlijk vertraging. In de lange gang naar de paspoortcontrole van vliegveld Zaventem in Brussel zag ik een schilderij van Bruegel dat in lichtbakken was opgedeeld. Ik zei tegen mijn vrouw: dat is nou de perfecte apocalyps. Ondanks de renaissance stelde ­Bruegel niet de mens in het middelpunt, hij verkleinde ze en stelde ze spelmatig op. Na 9/11 was alles paranoia en later moest ik terugdenken aan een foto die ik ooit gemaakt had van een paintballwedstrijd in Detroit.”

Tuymans hoort tot de eerste generatie die opgroeide met televisie en ook de invloed van beelden uit kranten, tijdschriften en films is direct in zijn werk terug te vinden. Er hangen in Tilburg portretten van moordenaars, vermiste personen, krijgsgevangenen en kannibalen. Soms zijn het ook terloopse, dagelijkse waarnemingen die de basis vormen voor zijn schilderijen. De reflectie op het trottoir van een groen kruis aan de gevel van een apotheek levert een intrigerend beeld op dat ‘iets met genezing te maken heeft’.

Tuymans is wel een schilderende chirurg genoemd, die met zijn scalpel diep in de maatschappelijke onderbuik snijdt. Soms laat Tuymans de toeschouwer echter juist achter met een onbehaaglijke leegte. Hij schilderde de zalen van zijn tentoonstelling in Qatar nadat deze was afgelopen en alle schilderijen waren weggehaald.

“Het allerlaatste schilderij heeft te maken met mijn jeugd. Ik ben half Nederlands en heb veel tijd doorgebracht in Zundert, waar mijn moeder vandaan komt. Daar heb je natuurlijk het bloemencorso, dat ik altijd fascinerend heb gevonden. Het schilderij is gebaseerd op een foto van een corso uit de jaren vijftig of zestig, maar ik heb alle mensen weggehaald. Hoe minimaler zo’n praalwagen is, hoe bedreigender hij wordt.”

Luc Tuymans, The Return, De Pont, Tilburg, t/m 17/11

Tuymans in Venetië

De betekenis van Tuymans’ schilderijen zit vaak onderhuids. Vandaar de titel van de tentoonstelling die tot en met 6 januari te zien is in Palazzo Grassi in Venetië: La Pelle, de huid. In het classicistische privémuseum van de Franse miljardair en kunstverzamelaar François Pinault hangen tachtig schilderijen van 1986 tot nu. 

Op de binnenplaats is een mozaïek gemaakt dat gebaseerd is op Schwarzheide, een schilderij van Tuymans uit 1987, gebaseerd op een tekening van een overlevende van het gelijknamige concentratiekamp in de Tweede Wereldoorlog. De toon wordt verder gezet door een portret, halverwege de trap, van Albert Speer, de lievelingsarchitect van Adolf Hitler. Een sleutelwerk, het gezicht van een vrouw die hoort dat ze vergiftigd is, is gebaseerd op een Braziliaanse televisieserie waarin arme mensen proberen toe te treden tot de rijke 3 procent van de bevolking.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden