PlusBoekrecensie

Lodewijk Verduin blaast hoog van de toren in zijn duiding van het oeuvre van Jeroen Brouwers

Schrijver Jeroen Brouwers in Zutendaal, België, in 2005. Beeld Hollandse Hoogte / Merlijn Doomernik
Schrijver Jeroen Brouwers in Zutendaal, België, in 2005.Beeld Hollandse Hoogte / Merlijn Doomernik

In Eenzaamheid in eindeloos meervoud tracht Lodewijk Verduin (1994) Jeroen Brouwers (1940), schrijver van romans, verhalen, essays en polemieken, te doorgronden aan de hand van zijn oeuvre. Hij blaast hoog van de toren: ‘Dit is mijn reconstructie van het zelfportret van een van de allergrootste schrijvers uit het Nederlands taalgebied, en daarmee wellicht ook zijn meest waarachtige en invoelende biografie.’

Verduin schrijft zijn ‘essay’ aan de hand van literatuuranalyse (Literair Mechaniek!), verwijzend naar inzichten van neerlandici als Jaap Goedegebuure – in academische formuleringen en overduidelijk geïnspireerd door het archaïsche taalgebruik van de grootmeester zelve. Direct waande ik me terug in de collegebanken van de UvA. God, wat waren wij letterenstudenten toch dweepziek en pedant, vol van intellectuele borstklopperij. Dat academische stijltje is eigenlijk in geen andere context te harden.

Drie fases

Maar wat er ook vanaf druipt is Verduins oprechte liefde voor het werk van Brouwers en de overtuiging van een noodzaak om de ontwikkeling die de auteur maakte te duiden en daarmee zijn oeuvre opnieuw ­onder de aandacht te brengen. Een (monster)exercitie, die ik als liefhebber van het werk van Brouwers alleen maar kan prijzen.

Verduin onderscheidt ‘een zoekende, experimenterende fase, een productieve fase die een stijl- en vormvaste schrijver toont, en een late fase waarin Brouwers zichzelf herdefinieerde als romancier en een reeks sterker verhalende werken afleverde.’ Deze drie fases zijn dan weer uitgesmeerd over zeven periodes tussen 1960 en 2020. Er zijn andere indelingen mogelijk, maar soit, hij onderbouwt zijn keuze.

Maar die onderbouwing of uitleg ontbreekt ook regelmatig. Subjectieve oordelen moeten doorgaan voor ‘algemeen bekende feiten’. Over Brouwers’ debuut en de invloed van ‘de grote drie’: ‘Harry Mulisch en W.F. Hermans debuteerden even jong met onvolgroeide werken, waar later weinig waarde aan werd gehecht.’ Door wie? Hoezo ‘onvolgroeid’? De jonge Brouwers hechtte er anders wél waarde aan.

Ruime selectie

Verduin behandelt een ruime selectie van Brouwers’ titels van de biografie Edith Piaf. Lyrische straatmus (1961), tot zijn Indiëtrilogie (Het verzonkene, Bezonken rood en De Zondvloed), van Kladboeken en zelfmoordbiografieën (De laatste deur) tot zijn laatst verschenen roman Cliënt E. Busken (2020).

Het essay is vooral beschrijvend van aard; Verduin vat uitputtend samen, citeert, ziet thema’s en anekdotes in verschillende werken terugkomen. Maar hij laat ook weg. Een bekend satirisch werk als Zachtjes knetteren de letteren (1975) vol anekdotes over de Nederlandse literatuur wordt bijvoorbeeld bewust overgeslagen: ‘Een uiterst onderhoudend boek, dat geen verdere toelichting behoeft, maar ook een belangrijke mijlpaal in Brouwers’ schrijvers­carrière: het was zijn eerste titel die werd gepubliceerd door De Arbeiderspers.’ Een opmerking die alleen maar vragen oproept, zeker voor de lezer die niet of nauwelijks thuis is in het oeuvre van Brouwers.

Weinig uitnodigend

Voor wie schreef Verduin dit boek? Voor echte Brouwersadepten worden er geen wezenlijk nieuwe zaken ­onthuld, een nieuwsgierige lezer op verkenningstocht maakt rechts­omkeert vanwege de academische, weinig uitnodigende stijl of wordt buitengesloten omdat Verduin een zekere voorkennis veronderstelt.

Verduins conclusie is, naast wat observaties over veranderingen en constanten in stijl, vooral een correctie op Brouwers’ bewering dat zijn boeken over liefde, vergankelijkheid en dood gaan. Verduin: ‘Mijn brutale herschrijving van deze drieslag luidt als volgt: angst, literatuur en dood.’ Hij kan het ook terugbrengen tot één hoofdthema: verlating. Een belangwekkende conclusie voor een scriptie misschien, maar of daarmee de ‘meest invoelende biografie’ is geschreven, valt te betwijfelen. Zin om Brouwers te (her)lezen? Dat wel.

null Beeld

Eenzaamheid in eindeloos meervoud

Lodewijk Verduin
Atlas Contact, €21,99
256 blz.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden