Plus

Lhbt'ers op tv: 'We laten zien dat dit wél normaal is'

GTST speelt een voortrekkersrol op de Nederlandse televisie als het gaat om de gelijke behandeling van lhbt'ers. Maar hoe staat het verder met die emancipatie op de beeldbuis?

Eerste homo-vrijpartij in GTST (Raynor Arkenbout en Ferry Doedens, 2011) Beeld GTST

De lijven bleven keurig onder de dekens. En toen het gezicht van Ferry Doedens zich suggestief naar beneden bewoog, zwenkte de camera van Goede Tijden, Slechte Tijden niet mee.

Ook toen het koppel Lucas (gespeeld door Doedens) en Edwin (Raynor Arkenbout) even later nahijgend van de inspanningen weer in beeld kwam, bleef het decent bij twee ontblote bovenlijven tussen een hoop beddengoed.

Niettemin was de eerste vrijpartij van twee mannen in een Nederlandse soap een feit. Dat was in februari 2011. Op de sociale media stroomden de reacties binnen. De toon is scherp. Er wordt gejuicht, maar ook gescholden. "Met name vrouwelijke kijkers waren boos dat wij hun kinderen confronteerden met twee zoenende mannen," blikt scenarioschrijver Rohan Gottschalk terug.

Hij verwachtte enkele afleveringen later opnieuw rumoer toen de verhaallijn vervolgde met de homofobie van Edwins vader. Hij sloeg Lucas het ziekenhuis in omdat hij de relatie tussen de twee niet accepteerde. "Gek genoeg bleef toen de verontwaardiging vrijwel uit."

In De Vierde Man, een film naar een boek van Gerard Reve, zoenen Jeroen Krabbé en Thom Hoffman Beeld De Vierde Man

Raynor Arkenbout herinnert zich de scènes als 'heel spannend om te spelen'. "Ik ben zelf hetero. Dat leek me voor de beeldvorming juist goed. Voor mij draaide het verhaal in eerste instantie om verliefdheid, om een universeel gevoel."

Homohuwelijk
"De commotie had ik niet verwacht. Ik ben een paar keer op straat nageroepen: 'Héé flikker!' Komt natuurlijk niet in de buurt van werkelijk homogeweld, maar ik vond die agressie best heftig."

Scenarioschijver Gottschalk zette de verhaallijn door. Hoewel het personage Edwin overleed (als gevolg van een ebolabesmetting) leidde Lucas een ook voor soapbegrippen stormachtig liefdesleven.

Opnieuw ontstond er reuring, nu vanwege de romance met Bilal (een rol van Sinan Eroglu), een islamitische jongen. Uiteindelijk trouwde ­Lucas in 2014 met Menno (Dave Mantel): het eerste homohuwelijk in een Nederlandse tv-serie.

"Onze verhalen zijn in eerste instantie bedoeld om te vermaken," zegt Gottschalk, inmiddels producent dagelijks drama bij EndemolShine. "We nemen geen standpunt in. Maar een gesprek over homo-emancipatie in de huiskamer beschouw ik als een welkome bijvangst. De ophef over Lucas en Edwin sterkte ons in de gedachte dat die discussie nog altijd niet is afgerond."

Niet altijd de bijrol
Die conclusie lijkt een adequate samenvatting van de stand van zaken rond de positie van lhbt'ers (lesbiennes, homo's, biseksuelen en transgenders) in Nederlandse tv-series of tv-films.

54 jaar nadat Achter het Nieuws, het actualiteiten­programma van de Vara, het taboe doorbrak met een interview met een homoseksueel en een lesbienne (de twee kregen een gefingeerde naam en werden op de rug gefilmd), is de emancipatie op televisie nog niet voltooid.

Volgens Ad van Dam, schrijver van het boek Roze in Beeld over lhbt'ers in de Nederlandse media en samensteller van de gelijknamige website en Facebookpagina, houdt de beeldvorming gelijke tred met de technische ontwikkeling van de televisie.

Bea Meulman en Leontine Borsato zijn een koppel in de tv-serie Vrouwenvleugel Beeld ANP Kippa
Tussen 1990 en 1994 is In de Vlaamsche Pot op tv, comedy­serie over een homostel dat een restaurant runt Beeld ANP Kippa

"In de tijd van de zwart-wittelevisie was ook het beeld over homo's heel zwart-wit: namelijk dat van de entertainer. Albert Mol in Wie van de Drie bijvoorbeeld; Jos Brink en André van Duin. Ze waren altijd de nichterige clown. Overigens is lachen met homo's nog steeds een ding; als ik iemand vraag welke homo's ze kennen van de tv, zeggen ze altijd Paul de Leeuw. Of Geer en Goor."

Toen de kleurentelevisie zijn intrede deed, kwamen er meer schakeringen qua seksualiteit en gender op de buis. Ook in tv-series en films. Van Dam herinnert zich de cultklassieker De Vierde Man uit 1983, naar een roman van ­Gerard Reve. In de erotische thriller tongzoenen Jeroen Krabbé en Thom Hoffman met elkaar, terwijl een van beiden ook gevoelens koestert voor het personage van Renée Soutendijk.

Op Van Dam maakte het persoonlijk vooral indruk dat hij een homoseksuele man in de hoofdrol zag. "Dat raakte me erg: omdat ik het gevoel kreeg dat je als homo ook belangrijk bent. Je hoeft niet altijd de bijrol te spelen."

Veel te verbeteren
Daarna doken er langzamerhand ook lesbiennes, biseksuelen en transgenders op in de Nederlandse films en tv-series. Bea Meulman en Leontine Borsato zoenden begin jaren negentig in Vrouwenvleugel; in 1997 verscheen in GTST het transseksuele personage Meta.

En wie kent de serie In de Vlaamsche Pot nog, uitgezonden tussen 1990 en 1994? Een homostel runde daarin een restaurant, zonder dat hun geaardheid een onderwerp was.

Volgens Van Dam valt er desondanks nog veel te verbeteren aan de seksuele representatie in de media. "Homoseksuele mannen zie je inmiddels vaker in series, maar lesbische stellen zijn zwaar in de minderheid."

Ramses (2014), waarin acteur Maarten Heymans Ramses Shaffy vertolkt, is een voorbeeld van een recente serie over een biseksuele man. "Maar verder vind je biseksuelen bijna nooit in een script terug. Laat staan zwarte of biculturele lhbt'ers. En wat ik ook mis: homo's die een gezin hebben of een sporter spelen. Vooral dat laatste ligt nog gevoelig."

Voortrekkersrol
Toch is er al veel gebeurd, vindt Anya Koek, hoofdschrijfster van de jeugdserie Spangas van de KRO-NCRV. "Pakweg tien jaar geleden ging een serie waarin een meisje met een hoofddoek speelde, altijd voor een deel over die hoofddoek."

"Tegenwoordig lukt het steeds vaker om haar als een gewoon personage neer te zetten. Het mooiste zou zijn als lhbt'ers een rol kunnen spelen waarbij hun identiteit of geaardheid geen onderdeel van de verhaallijn is."

Spangas, gericht op jongeren tussen de 8 en 15 jaar, speelt in deze ontwikkeling een voortrekkersrol. In 2007 introduceerde de serie een homoseksuele verhaallijn rond leerling Flip van Hamel, gespeeld door acteur Jasper Gottlieb. "Het was een liefdevol plot over een jongen die werd overvallen door verliefdheid op een klasgenoot. Dat gevoel herkent bijna iedereen."

Toch volgde op de kus van Flip en Koen een gewelddadig incident. Gottlieb werd in Amsterdam van zijn fiets getrokken en geslagen door een groep jongens. "Hij kwam de volgende dag trillend op de set. Maar hij wilde doorgaan. 'Want', zei hij, 'deze rol is blijkbaar meer nodig dan ooit."

Voor iedere puber
In de huidige reeks volgt ook een transgendermeisje lessen aan het fictieve Spangalis College. Iris Amber Stenger speelt Caro Out.

Scenarioschrijver Koek: "We wilden de rol per se door een echt transmeisje laten spelen. Dan is het pas geloofwaardig. Iris is geboren als jongen, maar heeft zich altijd een meisje gevoeld. Dat geldt voor Caro ook. Ze speelt niet zichzelf, maar een gedramatiseerde versie."

De film Ramses over biseksueel Ramses Shaffy komt uit, gespeeld door Maarten Heijmans. Hij won een Emmy voor zijn vertolking Beeld Mark van Aller
Iris Amber Stenger speelt de eerste transgender in Spangas Beeld Spangas
In de webserie Anne+ (te zien vanaf september), deelt de lesbische twintiger Anne haar liefdesleven met de kijker. Elke aflevering heeft ze een nieuwe geliefde Beeld Anne+

''Caro's intrede is een groot onderwerp voor onze doelgroep. Er wordt veel online over gepraat. Maar we moeten wel oppassen dat we niet te snel gaan. Niet iedereen in Nederland is even ruimdenkend.

"We moeten met onze missie tegen vooroordelen dus voorzichtig te werk gaan, maar de richting is duidelijk: ­iedere puber moet zich bij ons vertegenwoordigd voelen. Alles waarvan een kind kan denken: 'Wat ik voel is abnormaal, dit heeft niemand anders' komt bij ons voor. We laten zien: dit is wél normaal."

Goede Tijden, Slechte Tijden gaat in die zin iets omzichtiger te werk, zegt Gottschalk. "We stellen ons niet tot doel de kijker op te voeden, maar hoeven ook niet iedereen te vriend te houden. Daarom zullen we komend seizoen een nieuwe verhaallijn binnen het lhbt-thema introduceren. Hoe precies, is nog geheim, maar we volgen als altijd de ontwikkelingen in de maatschappij."

Tijdlijn lhbt op tv

1981-1993
Hetty Heyting en Carline Brouwer spelen een lesbisch koppel in Zeg 'ns Aaa.

1983
In De Vierde Man, een film naar een boek van Gerard Reve, zoenen Jeroen Krabbé en Thom Hoffman.

1989
Martijn Apituley speelt de homoseksuele Guus Tolhuis in Medisch Centrum West.

1993-1995
Bea Meulman en Leontine Borsato zijn een koppel in de tv-serie Vrouwenvleugel.

1994
In GTST zoenen voor het eerst twee vrouwen met elkaar: Laura (Jette van der Meij) en Tessel (Truus te Selle). De kus haalde het NOS Journaal.

1994
Tussen 1990 en 1994 is In de Vlaamsche Pot op tv, comedy­serie over een homostel dat een restaurant runt.

1997
GTST introduceert het transgenderpersonage Meta (Paul Schotel).

1997
De film All Stars komt uit, met de homoseksuele Bram (Danny de Munk).

1999
Michiel de Zeeuw en Koen Smit spelen een koppel in Goudkust.

2004
In de film Simon trouwen twee mannen; Camiel en Bram (Marcel Hensema en Dirk Zeelenberg).

2011
Eerste homo-vrijpartij in GTST (Raynor Arkenbout en Ferry Doedens).

2014
In GTST trouwen twee mannen:, Lucas (Ferry Doedens) en Menno (Dave Mantel).

2015
De film Ramses over biseksueel Ramses Shaffy komt uit, gespeeld door Maarten Heijmans. Hij won een Emmy voor zijn vertolking.

2016-heden
Iris Amber Stenger speelt de eerste transgender in Spangas.

2016
In de serie A'dam - E.V.A: hebben Harm-Jan (Rick-Paul Mulligen) en Jerom (Rutger Remkes) co-ouderschap met een goede vriendin.

2018
In de webserie Anne+ (te zien vanaf september), deelt de lesbische twintiger Anne haar liefdesleven met de kijker. Elke aflevering heeft ze een nieuwe geliefde.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden