PlusFilmrecensie

Levenslang wegens homoseksualiteit: Grosse Freiheit behandelt een vrijwel vergeten stuk recente Duitse geschiedenis

Met zijn intieme gevangenisdrama Grosse Freiheit toont Sebastian Meise het onrecht dat Duitse homoseksuelen na de Tweede Wereldoorlog ten deel viel. ‘Het voelde als een grote verantwoordelijkheid om dit verhaal te vertellen.’

Joost Broeren-Huitenga
Thomas Prenn (links) en Franz Rogowski in Grosse Freiheit. Beeld Freibeuterfilm / Rohfilm
Thomas Prenn (links) en Franz Rogowski in Grosse Freiheit.Beeld Freibeuterfilm / Rohfilm

“Hebben ze je uit het concentratiekamp direct door de gevangenis in gegooid?” De celgenoot van Hans (Franz Rogowski) kan het in 1945 nauwelijks geloven. Maar het is echt zo: Hans werd door de nazi’s opgesloten omdat hij homoseksueel is, en dat is ook nu de oorlog voorbij is nog altijd strafbaar. Hans moet dus zijn straf uitzitten.

Pas in 1969 werd in de Duitse wet paragraaf 175, die homoseksualiteit strafbaar maakte, deels buiten werking gesteld. Het zou nog tot 1994 (!) duren voor die volledig werd geschrapt. Tegen die tijd waren de meeste van de ongeveer 50.000 mannen wier levens erdoor verwoest werden allang overleden. Mannen zoals Hans, de hoofdpersoon van Grosse Freiheit van de Oostenrijkse filmmaker Sebastian Meise (45). De regisseur won er in juli 2021 de juryprijs mee in de sectie Un Certain Regard op het filmfestival van Cannes.

Meise sprak tijdens de research voor zijn film met enkele van de mannen die onder paragraaf 175 in de gevangenis terechtkwamen, vertelt hij. “Elementen uit wat zij meemaakten verwerkten we in Hans’ verhaal. Maar veel van hen zijn in de tussentijd overleden en hebben de film nooit kunnen zien. Het voelde als een grote verantwoordelijkheid om dit verhaal te vertellen. Niet alleen naar hen toe, maar ook omdat het een vrijwel vergeten stuk queer geschiedenis is.”

Twaalf kilo afgevallen

Grosse Freiheit begint in 1968, als Hans voor de zoveelste keer wordt opgepakt. Van dat moment springt de film vernuftig heen en weer naar 1945, als hij voor het eerst in de gevangenis terechtkomt, en 1957, wanneer hij met een jongere geliefde wordt opgepakt. Zijn tijd in de gevangenis is het enige wat we van zijn leven zien.

“In de eerste versie van het scenario toonden we meer van Hans’ leven buiten de gevangenis – waar hij woonde, zijn baantjes, enzovoort,” vertelt Meise. “Maar we zagen al snel in dat zijn hele leven een gevangenis is – ook als hij niet letterlijk vastzit, wordt hij opgejaagd. Daar wilden we ons toe beperken. Door vervolgens de chronologie te verhaspelen, versterken we het gevoel dat hij eindeloos hetzelfde doormaakt.”

Regisseur Sebastian Meise: ‘We zagen al snel in dat Hans’ hele leven een gevangenis is – ook als hij niet letterlijk vastzit wordt hij opgejaagd.’ Beeld Elsa Okazaki
Regisseur Sebastian Meise: ‘We zagen al snel in dat Hans’ hele leven een gevangenis is – ook als hij niet letterlijk vastzit wordt hij opgejaagd.’Beeld Elsa Okazaki

Het leven in de gevangenis lijkt al die jaren stil te staan. Het verstrijken van de tijd is hooguit zichtbaar in de fysieke veranderingen van Hans en het spel van de Duitse steracteur Franz Rogowski. Daar kwam geen ingewikkelde make-up bij kijken – ‘dat blijft toch altijd een beetje nep,’ aldus Meise. “We zochten het in de energie waarmee Franz zijn rol benaderde. En voor de scènes die in 1945 spelen viel hij zo’n 12 kilo af, om het uitgehongerde uiterlijk van iemand die in een concentratiekamp zat enigszins te benaderen.”

Celgenoot Viktor groeit langzaam maar zeker uit tot een vaste waarde in Hans’ bestaan. Meise: “In feite draait de film niet alleen om Hans, maar om de relatie tussen deze twee mannen, die ieder op hun eigen manier levenslang hebben gekregen.”

Verhaal over vrijheid en vriendschap

Toch duurde het even voordat Meise en coscenarist Thomas Reider tot dat inzicht kwamen. “In eerste instantie schreven we Viktor gewoon als Hans’ celgenoot in 1945. Maar omdat hij levenslang zit, werd het logisch dat ze elkaar steeds weer tegen zouden komen. Het verhaal waarmee we begonnen, had een meer historische insteek. Door naast Hans ook op Viktor te focussen, werd het meer universeel: een verhaal over vrijheid en vriendschap.”

Door die universele benadering, vertelt Meise over deze grotendeels vergeten tragedie zonder belerende moraal. Hij focust simpelweg op de intimiteit van de vriendschap tussen Hans en Viktor, en laat de kijker de ruimte om daar zijn eigen gedachten en emoties bij te hebben.

Die ruimte creëert hij ook letterlijk, met talrijke zorgvuldig gedoseerde momenten van stilte en duisternis. “Dat is natuurlijk inherent aan het gevangenisleven,” zegt Meise. “Maar het hangt ook samen met hoe ik cinema zie. De kern van cinema is het overwinnen van duisternis – je begint met een donkere kamer en daar moet je licht in krijgen. Dat maakt het voor mij intrigerend om te spelen met stilte en duisternis – met de afwezigheid van cinema.”

Grosse Freiheit is te zien in Eye, Filmhallen, Het Ketelhuis, Kriterion, Rialto De Pijp en Studio/K.

Gevangenisfilm

Behalve een blik op een vergeten stuk queer geschiedenis, is Grosse Freiheit ook – banaler – een gevangenisfilm. Een genre waarin Meise een grote interesse heeft. “Ik was als kind al dol op gevangenisfilms. Waarschijnlijk precies omdat gevangen zitten een van mijn grootste angsten is. Escape from Alcatraz maakte als jongen veel indruk op me.” Voor het maken van Grosse Freiheit bekeek Meise opnieuw veel van zijn favorieten; hij noemt Un chant d’amour van Jean Genet en Kiss of the Spider Woman, waarvoor de eerder deze week overleden acteur William Hurt in 1985 een Oscar won. “Ik keek ze ter inspiratie, maar net zo goed om te zien hoe ik het níet wilde doen – de homo-erotische lading van gevangenschap die veel oudere films tonen, daar wilde ik ver van blijven.”

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden