Plus Media

Leon Willems: 'De journalistiek is niet weerbaar genoeg'

Het is wereldwijd slecht gesteld met de persvrijheid, zegt Leon Willems, directeur van Free Press Unlimited: 'Ik denk dat we dicht bij het moment komen waarop het vermoorden van journalisten structureel wordt ingezet als middel om onwelgevallige journalistiek te reguleren.'

Leon Willems: 'De werkwijze van Trump stelt dictators, die in veel landen de persvrijheid kapotmaken, indirect in het gelijk' Beeld Ernst Coppejans

'We zitten als ­wereld in een dertienjarige oorlog met de journalistiek." Het is nogal een uitspraak van Leon Willems (55), ­directeur van Free Press Unlimited, een organisatie die in meer dan veertig landen onafhankelijke journalistiek ondersteunt. Eens per jaar steunt het Freedom House, een Amerikaanse ngo die jaarlijks rond 3 mei, de Dag van de Persvrijheid, een wereldwijde persmonitor publiceert.

Op de voorpagina van de monitor: wereld­leiders Erdogan (Turkije), Maduro (Venezuela), Poetin (Rusland), Nikolic (Servië), Morales ­(Bolivia), Duda (Polen) en Duterte (Filipijnen) die als hongerige wolven rond een klein groepje journalisten cirkelen. De Amerikaanse president Trump kijkt van een afstandje toe.

Fraai artwork, maar de conclusie is minder vrolijk: voor het dertiende jaar op rij daalt de persvrijheid in de wereld. Slechts één op de ­zeven ­wereldburgers heeft nog toegang tot onafhankelijke journalistiek. Er wordt wereldwijd meer dan ooit getornd aan de journalistieke waarden en een oplossing is er niet. Directeur Willems kraakt harde noten.

"Het gaat heel slecht en ik maak me veel zorgen. Het enige systeem dat echt functioneert is het kapotmaken van onafhankelijke journalistiek door autoritaire leiders."

In het rapport is veel aandacht voor het negatieve effect van het persbeleid van Trump op de rest van de wereld.
"Dat komt doordat zijn werkwijze indirect dictators, die in veel landen de persvrijheid kapotmaken, in het gelijk stelt. Amerika heeft nog ­instituties die opkomen voor de rechten van journalisten, maar zelfs in Amerika zijn journalisten gearresteerd bij protesten in South ­Dakota bij de Dakota Access Pipeline."

"Dat is voor Amerikaanse ­begrippen - waar vrijheid van meningsuiting het eerste grondrecht is - nogal wat. Tot op ­heden zijn er rechters die het beoordelen en zeggen: dat klopt niet. Maar gaandeweg zal de president nieuwe rechters benoemen."

"Mensen zijn daar angstig voor. Het systeem van het langzaam dwarsbomen van tegenspraak neemt wereldwijd toe. Daarbij zie je dat allerlei mediabedrijven - doelbewust of onbewust - een rol spelen bij het verbreiden van nepberichten. Dat heeft een destabiliserende werking."

Hoe voelbaar is dat in Europa?
"Om een voorbeeld te geven: in Finland wordt een kleine Russische minderheid echt bestookt vanuit de propagandamachine in Rusland. ­Allerlei berichten over de achterstelling van Russischtaligen in Finland worden enorm opgeklopt. Het hoeft niet waar te zijn, zolang je er maar niet omheen kunt. Ik denk dat we de angst bij mensen, ook in Oost-Europa, onderschatten."

Waar komt die angst vandaan?
"Blijkbaar zijn er te weinig correspondenten en capaciteiten om behoorlijk verslag te doen van alle gebieden. We hebben te weinig middelen en menskracht om al die neppe nieuwsberichten gericht tegen te gaan. En Facebook, de belangrijkste verspreider van de leugens, roomt ook nog de hele advertentiemarkt af."

"In de Verenigde Staten is tussen tweederde en driekwart van de advertentiemarkt in handen van sociale media. Het hele verdienmodel om onafhankelijke media overeind te houden, is onderuit geschopt. Daarbij is er sprake van afnemend vertrouwen in de media. Dat is misschien nog wel het grootste probleem."

Toch lijken kranten als The New York Times en The Washington Post de vruchten te plukken van een leider als Trump: beide kranten hebben sinds zijn aantreden een groeiend abonneebestand.
"In Nederland wordt inderdaad redelijk positief bericht over de Amerikaanse media. Niet alleen de abonneecijfers stijgen, ook de advertentieverkoop trekt aan. Zaken die te maken hebben met persvrijheid komen ineens op de voorpagina's. Dat is een goede ontwikkeling, maar tegelijkertijd zie je dat de kranten het grootste deel van de bevolking niet bereiken."

"Die komen voornamelijk door Facebook aan hun nieuws. En daar hebben reeds ontmaskerde berichten rond Trumps verkiezingscampagne nog steeds een hogere populariteitsratio dan berichten die die leugens weerleggen. We zijn niet weerbaar genoeg tegen de aanvallen op de integriteit van de pers. Het hele mediaparcours is zo toegenomen dat de fundamentele opdracht van de journalistiek - het zoeken van de waarheid en het nooit genoegen nemen met wat machthebbers je op de borst spelden - wordt ontkracht door alle ruis."

Heeft u een voorbeeld?
"Kijk naar het circus van tv-stations: tijdens de verkiezingscampagnes van zowel Trump als Clinton werd alle halfzachte rommel zo uitvergroot, dat het ten koste gaat van waarheidsvinding. Eén van de medewerkers van Freedom House vertelde me dat er nu een strijd gaande is over de vraag óf de waarheid bestaat. Óf de waarheid kenbaar is en onderzocht kan worden. De politieke arena was altijd de plek waar je samen wetten moest maken en die met elkaar kon bediscussiëren, maar dat is verdwenen."

"Wat Obama gedaan heeft, is bij voorbaat ­prioriteit voor Trump om af te schaffen, nog voordat er inhoudelijk naar is gekeken. Het gaat om sentimenten. In de journalistiek is dat ook zichtbaar: niet langer worden leiders die van­alles roepen ter verantwoording geroepen, er worden simpelweg meningen tegenover elkaar gezet."

In het rapport las ik wel tien manieren om als autoritaire leider de pers in te dammen, maar een tegengif kon ik niet ontdekken.
"Inderdaad. Journalisten opsluiten, publieke nieuwsmedia onder staatscontrole brengen, zoals in Polen, onafhankelijke nieuwsmedia onder het bewind brengen van regeringsfunctionarissen, het publiek belasteren van de ­journalistiek door leiders en de belangrijkste: mediabedrijven in handen brengen van ­bevriende zakenmensen."

Leon Willems: 'Er is een bejaarde cabaretier nodig om het effect van gasboringen op de agenda te krijgen' Beeld Ernst Coppejans

"Poetin heeft dat systeem gemunt en China is er ook volop mee bezig. Erdogan heeft in Turkije de afgelopen jaren een eigen mediasector gecreëerd die direct of indirect bij zijn partij hoort. Er komt veel nieuwe wetgeving op het reguleren van internet, vaak met het excuus terrorisme of porno, maar in veel gevallen met doel om interne oppositie weg te vegen. Overal ter wereld worden deze opties gekopieerd. En dan gaat het nog niet eens over het doodschieten van journalisten."

Vorige week overleed de Russische journalist Nikolay Andruschenko, die schreef over banden tussen de Russische regering en de maffia. Hij was een maand eerder in elkaar geslagen, een dader is nooit gepakt.
"Het wordt niet onderzocht, niet gerapporteerd. Dat is een kenmerk van deze tijd: straffeloosheid. Er is geen internationale jurisprudentie. Ik denk dat we dicht bij het moment komen waarop het vermoorden van journalisten structureel wordt ingezet als middel om onwelgevallige journalistiek te reguleren."

Dat is nogal wat.
"Ja, dat is nogal wat. Vorig jaar maakte Fidan Ekiz er een documentaire over die wij mede mogelijk hebben gemaakt: De Pen en het Zwaard. In Colombia zie je dat iedere journalist die corrupte overheidsambtenaren onderzoekt een prijs op zijn hoofd krijgt."

"Autoritaire leiders hebben het goed begrepen: als je lokale journalisten het werken onmogelijk maakt, frustreer je ook de internationale aandacht. Je ziet hoe effectief het is. Er is bijna geen internationaal rumoer over de werkelijk schandalige bombardementen op de burgerbevolking in Syrië. Dat is echt ongekend. Ja, als er saringas aan te pas komt, dan wel. Het maakt de Syriërs cynisch. De hele legitimiteit van de internationale ­samenleving raakt uit zicht doordat nieuwsgaring ontbreekt."

"We moeten met zijn allen doordrongen zijn van het belang van onafhankelijke journalistiek: nieuws heeft overal het effect dat machthebbers op hun tellen moeten passen."

Durven we nog wel?
"Internationale journalistiek betekent niet alleen Nederlanders naar een frontlinie sturen. Het kan ook door samenwerking tot stand ­komen. Ik vind ook dat je niet van mensen mag eisen dat ze hun leven in de waagschaal stellen. Wat dat betreft is 2016 een ontzettend triest jaar met de dood van Jeroen Oerlemans in Libië."

Hoe zou erover nagedacht moeten worden?
"Het belang van lokale journalistiek moet ­onderkend worden. Het hele schandaal rond ­seksueel misbruik in de katholieke kerk is aan het rollen gebracht door een rechtbankverslaggever van The Boston Globe die in een vijfregelig berichtje schreef dat een priester ervan verdacht werd een kind te hebben misbruikt. Vorig jaar zag ik het hoofd van het ­onderzoeksteam van de krant. The Boston Globe heeft inmiddels geen rechtbankverslaggever meer."

"We moeten daar iets tegenover stellen. De NVJ heeft dit jaar een enquête gedaan onder journalisten: is het aanvaardbaar dat lokale journalistiek wordt gesubsidieerd? Veel journalisten vinden dat een no-goarea."

Dagblad De Limburger won onlangs een Tegel voor lokale onderzoeksjournalistiek. Bevestigt dat uw stelling?
"De Limburger heeft dat onderzoek onder meer kunnen doen omdat het Mediahuis erin heeft geïnvesteerd. Maar is dat op lange termijn duurzaam? De media die de meeste aandacht krijgen zijn sensatiekanalen."

"In het noorden van het land zijn mensen heel boos op de media in Nederland. Ik denk terecht. Er is een bejaarde cabaretier uit de grachtengordel nodig om het negatieve effect van de gasboringen in Groningen op de politieke agenda te krijgen. Het Dagblad van het Noorden heeft er wel over bericht, maar wat was er verder aan aandacht? De journalistiek moet zich realiseren dat ze niets is zonder de mensen voor wie zij in de belangen treedt."

Is dat niet een veel breder probleem?
"Nee, nee, nee. Ik snap dat je het zegt, maar als de journalistiek in Zambia zich alleen bezighoudt met of de president zijn plas heeft gedaan vandaag, wat is dan de kans dat het leven in die sloppenwijken verbetert? Een meisje in de sloppenwijken is nu blogger geworden voor een nationale krant. Ze schrijft over het leven in haar buurt en daardoor veranderen er dingen! Je kunt wel zeggen dat het niet de taak van een journalist is om de wereld te redden, maar wat is hun taak dan wel?"

Opgebiecht

Leermeester
"Jan Schmeitz en Wessel van der Hammen van Ikon.
Jan bracht me de durf bij om de moeilijkste vraag op het juiste moment te stellen, hoe pijnlijk ook. Wessel leerde me ook op zo'n moment journalistiek zorgvuldig en hoffelijk te blijven."

Beste in het vak
"Step Vaessen, de beste televisieverslaggever die ­Nederland heeft. Koen Lindijer heeft het fijnste pennetje van Afrika en Frank Westerman is de best ingevoerde onderzoeksjournalist in het Srebrenicadrama. Tot slot Robert F. Worth, hij schreef A rage for order, over de Arabische lente."

Slechtste in het vak
"Al die talkshowtroep, al die ­meningen."

Beste advies ooit gekregen
"Jan Pronk zei: 'Blijf in de media Leon, daar gaat het de komende twintig jaar gebeuren.' Ik werkte voor hem bij de vredesmissie van de VN in Soedan, waar ik een radiostation stichtte. Die ervaring maakte me een strijder voor de persvrijheid."

Slechtste advies ooit gekregen
"Het advies van het Ikonbestuur voor een nieuwe directeur."

CV
Geboren 3 juli 1961, ­Nijmegen
Opleiding BA Sociologie KU Nijmegen
Loopbaan
1986: Documentairemaker
1990: NOB actualiteiten editor
1995: IKON televisie
2004: Chief of radio VN Soedan
2008: Press Now
2011: Na fusie directeur van Free Press Unlimited

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden