PlusBoekrecensie

Leïla Slimani schreef een klassieke migratieroman die toch niet voorspelbaar is

De Franse succesauteur Leïla Slimani (1981) schreef een familiegeschiedenis, geïnspireerd door de verhalen van haar moeder en grootmoeder. Mathilde is het eerste deel van de trilogie Het land van de anderen.

Fez zoals het er in 1945 uitzag. Mathilde verhuist in het gelijknamige boek in 1946 naar Marokko. Beeld Roger Viollet via Getty Images

‘Ze had willen praten over haar gevoelens, haar verwachtingen, de angsten die door haar heen schoten en die onzinnig waren, zoals elke angst. Heeft hij dan geen zielenleven, vroeg ze zich af als ze naar Amine keek die zwijgend zat te eten (..)’

De Elzasser Mathilde, die met haar Marokkaanse man Amine naar Marokko is geëmigreerd, heeft veel teleurstellingen te verwerken. In de eerste plaats: hoe het is om een vrouw te zijn in Marokko.

Mathilde ontmoet Amine, officier in dienst van het Franse leger, in 1944 tijdens de Tweede Wereldoorlog. Ze is ongelooflijk verliefd en trouwt met haar knappe exotische minnaar. In 1946 vertrekt ze naar Meknès, waar ze eerst een tijdje bij haar schoonmoeder in de stad mag wonen in een huishouden waar vrouwen dicht opeengepakt binnen moeten blijven. De familieboerderij die Amine overneemt blijkt een armoedig krot, omgeven door gortdroge landbouwgrond in the middle of nowhere. De Française raakt zwanger van dochter Aïcha, en later van zoon Selim, en leidt een zwaar bestaan van armoede, hard werken en zorgen.

Complexe verhoudingen

Hoewel in migratieromans meestal naar het Westen wordt gemigreerd, heeft Mathilde verder alle ingrediënten van de klassieke migratieroman: de grote culturele verschillen, de ongelijke man-vrouwverhoudingen, de westerse of verwesterde blik. De roman is echter niet voorspelbaar, omdat Slimani laat zien dat er vele nuances zijn binnen die complexe verhoudingen. Niet alles is wat het lijkt.

Uit angst voor gezichtsverlies spiegelt Mathilde haar vader en zus in haar correspondentie een exotisch sprookje voor. Als haar vader sterft, gaat Mathilde terug naar de Elzas, waar ze volop geniet van de luxe, de winkels en de feestjes. Ze overweegt nooit meer terug te keren naar Meknès. Huilend vertelt ze haar oudere zus hoe haar leven in Marokko er echt uitziet, maar op medeleven hoeft ze niet te rekenen: ‘Je hebt een keuze gemaakt. Daar moet je de gevolgen van dragen.’ Ze keert terug en accepteert met een zeker pragmatisme dat ze er het beste van moet maken.

Leïla slimani, Mathilde, Vertaald door Gertrud Maes, Nieuw Amsterdam, €22,99, 320 blz.

De Marokkaans-Franse Slimani heeft eerder in haar werk kritische uitlatingen gedaan over de Marokkaanse cultuur en vooral over Marokkaanse mannen. Ze schreef onder meer de essaybundel Seks en leugens (2018), waarin ze de hypocriete en verknipte seksuele moraal binnen de Marokkaanse cultuur blootlegt: iedereen heeft seks, maar alleen vrouwen worden voor hun gebrek aan maagdelijkheid bestraft.

Ook Slimani’s romanpersonage Mathilde is een vrouw die niet bang is voor haar seksualiteit. Ze omarmt deze en zet haar in, ook als een instrument om Amine te straffen als ze in een langdurig emancipatoir conflict verwikkeld zijn over de vrijheden van Amines jongere zus Selma: ‘Dagenlang spraken ze niet met elkaar, maar ze vrijden wel (..) Om hem zich te laten schamen, liet ze alle preutsheid, alle terughoudendheid varen. Agressief confronteerde ze hem met haar wellust (..) Ze liet hem zien dat er in haar iets ongrijpbaars was, iets vunzigs, wat niets met hem te maken had. Iets duisters dat van haar was en waar hij nooit iets van zou begrijpen.’

Rake metafoor

Mathilde laat zich niet onderdrukken. Ze steekt tot spot van zowel de Franse kolonisten als de Marokkanen een kop boven haar man uit; ook een rake metafoor voor de verstandhouding. Mathilde is geen manifest, maar een intelligente en genuanceerde roman waarin Slimani laat zien hoe weerbarstig de realiteit is, zeker bij een verbintenis tussen twee culturen. Daarom wisselt Slimani geregeld van vertelperspectief. Meestal ligt dat bij Mathilde, maar ze schrijft ook vanuit het perspectief van Aïcha en Amine, die door Mathilde wordt afgeschilderd als ‘agressief’ en ‘onderdrukkend’. Tegelijkertijd is hij ambitieus en een harde werker, die Mathilde met liefde en bewondering beziet. Er is geen goed of slecht; Amine en Mathilde zijn vooral mensen van vlees en bloed die voortdurend moeten schipperen tussen de culturele en emancipatoire verschillen.

Op de achtergrond speelt de onafhankelijkheidsstrijd van het protectoraat Marokko tegen Frankrijk, waarin Mathilde en Amine geen partij willen kiezen. Voor haar dochter Aïcha, die op de katholieke nonnenschool wordt gepest door de Franse kinderen, liggen de zaken heel anders. Als de strijd ook hun streek bereikt, toont Aïcha zich een nationalist: ‘Laat ze branden, laat ze creperen!’ denkt ze als ze de huizen van de kolonisten in vlammen ziet opgaan. En zo verandert bij de nieuwe generatie het perspectief op de culturele identiteit. Prachtig!

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden