Achtergrond

Lee Miller: van muze en model tot topfotograaf

Lee Miller was even onvermoeibaar als onversaagd. Beeld Lee Miller Archives

Zaterdagavond zendt de NPO de BBC-documentaire Lee Miller – De bevrijding van een fotograaf uit. Over hoe een vrouw van model en muze uitgroeide tot oorlogsfotograaf van wereldfaam.

Hij kende haar als een ‘useless drunk’, als een ‘hysterical person’. Kwalificaties van een zoon die niet wist dat zijn moeder haar hele wervelende verleden als topmodel, muze, surrealistisch kunstenaar en oorlogsfotograaf in dozen op zolder had weggeborgen om zich teruggetrokken op het platteland van Sussex te storten op (bij vlagen) haute cuisine en (vaker) drank.

Arthur Penrose, de zoon van Lee Miller en Roland Penrose, is een van de stemmen in de documentaire Lee Miller – de bevrijding van een fotograaf. Hij had nooit een traan om haar gelaten, zegt hij, tot hij haar biografie begon te schrijven, The Lives of Lee Miller (1988). “Toen begon ik haar pas echt te begrijpen.”

Hij toont zich opvallend stellig over de zielenroerselen van een vrouw die hij eigenlijk alleen uit de derde hand kent. Net als de andere sprekers overigens, waarbij de makers ook nadrukkelijk een pro- en conkamp hebben opgezocht om opmerkelijke dan wel bevreemdende gebeurtenissen te duiden.

Lee Miller was, voor ze op de cover van Vogue belandde en muze werd van de befaamde fotograaf Man Ray, vooreerst de muze van haar vader Theodore Miller geweest. Die fotografeerde haar van jongs af aan tot volwassen leeftijd – in opvallende series naakten.

Penrose was gechoqueerd toen hij het materiaal in de dozen aantrof. “Een overschrijding van de grenzen in een vader-dochterrelatie.” Maar kunstenaar Jessie Mann, als dochter van fotograaf Sally Mann jarenlang door de camera van haar moeder gevolgd, noemt het in de documentaire ‘jammer dat mensen niet snappen dat er naaktheid kan zijn zonder die te seksualiseren.’ Mann ziet geen exploitatie maar een samenwerking die Miller heeft gesterkt in haar latere modellencarrière.

Miller (1907-1977) groeide op in New York, waar ze op straat werd gespot door Condé Nast, de oprichter van Vogue. Omdat ze zelf achter de camera wilde, vertrok ze in 1929 naar Parijs. “De beste manier om te beginnen is om te beginnen bij de beste in het veld, Man Ray,” vertelde ze in 1946 op Town Tonight Radio. “Ik stond voor zijn deur en zei: ‘hallo, ik ben je nieuwe leerling-assistent.’ Hij zei: ‘ik heb geen leerling-assistent.’ Ik zei: ‘nu wel.’”

Zelfportret van Lee Miller.Beeld Lee Miller Archives

Surrealistisch fotograaf

Legendarisch zijn de foto’s die hij van haar maakte, maar zelf ontwikkelde zij zich eens te meer als surrealistisch fotograaf. Eerst onder de hoede van Man Ray, maar later, toen zij zich aan zijn steeds obsessievere liefde begon te ontworstelen, in haar eigen studio. ln de documentaire overigens geen woord over de befaamde solarisatietechniek die ze samen ontwikkelden, maar later door Man Ray als zijn eigen ontdekking werd geclaimd.

Een verademing in het koor van stemmen dat het ‘enigma’ Lee Miller naar eigen believen inkleurt, is David Scherman (1916-1997). Met de verslaggever van Life Magazine maakte ze haar befaamde reportages in oorlogsgebied en er is waarschijnlijk niemand die haar beter heeft leren kennen dan hij. Ze versloegen de bombardementen in Normandië in 1994 en de bevrijding van Dachau – haar foto’s van de bergen van lichamen haalden Vogue onder de titel ‘Believe it!’

Iconisch is de door Scherman gemaakte foto van Miller in het bad in Hitlers huis aan de Prinzregentenstraße in München. “Ik had het adres al jaren in mijn zak, maar nu ik eindelijk langskwam was ‘mein host’ niet thuis,” horen we de stem van Miller. Een keerpunt in de geschiedenis. Scherman: “Ze spoelde het vuil van Dachau van zich af in Hitlers eigen bad.”

Miller was even onvermoeibaar als onversaagd geweest, volgens Schermann, die in 1985 was geïnterviewd. “We moesten ons wapenen tegen de gruwelijkheden, als je zou stilstaan bij wat je zag zou je compleet instorten. Maar met een camera in je had denk je alleen nog aan dát. Aan wat je moet doen.”

Leven voorbij

Met een baby op het platteland van Sussex, zo laat de documentaire zien, was na de oorlog eigenlijk haar leven voorbij. Na de fotoreeksen van die prachtige jonge vrouw, na haar fotokunst en oorlogsfotografie, is er nu het onthutsende beeld van een middelbare, weggekwijnde vrouw, opgekruld onder een stapel dekens op de ban. Scherman: ‘“Ze was in veel opzichten een slachtoffer van de vrede. Ze was haar doel in het leven kwijt, haar bestaansreden.”

Lee Miller – De bevrijding van een fotograaf, zaterdag 4 juli, 23.00, NPO2.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden