Plus

Laurent Binet en Roel van Broekhoven: 'Mooi dat er nieuw materiaal is'

Laurent Binet schreef een bestseller over zijn zoektocht naar de knullige aanslag op nazikopstuk Heydrich. Nu doet hij mee in de televisieserie die Roel van Broekhoven erover maakte. 'Roel heeft het moeilijk met me gehad.'

Roel van Broekhoven (l) en Laurent Binet Beeld Mark van der Zouw

Het was een knullige en tegelijkertijd spectaculaire aanslag op nazikopstuk Reinhard Heydrich, de rechterhand van Heinrich Himmler en de architect van de Jodenvernietiging, in 1942 in Praag.

De Franse auteur Laurent Binet (44) raakte gefascineerd door het verhaal achter de aanslag, Operatie Anthropoid, en schreef er in 2010 het boek 'HhhH' over. Het volgt de levens van Heydrich en zijn twee moordenaars, de Tsjech Jozef Gabcik en de Slowaak Jan Kubiš.

Binets debuutroman, waarin de schrijver zijn zoektocht en de strijd tussen fictie en non-fictie beschrijft, werd een bestseller en won de Prix Goncourt du Premier Roman in 2010.

Regisseur Roel van Broekhoven (66) las het boek vijf jaar geleden en raakte geïntrigeerd door het verhaal. Hij besloot er een zevendelige serie aan te wijden, waarin hij trouw is aan het boek maar intussen ook verder gaat met de zoektocht naar meer informatie over de aanslag. Heydrichs gedachten weerklinken in een voice-over, de stem van Harmke Pijpers. Martin Simek geeft de aanslagplegers een stem.

Over Heydrich zijn verschillende films gemaakt. Hangmen Also Die! (1943) was de eerste. Daarna volgden Atentát (1965), Operation Daybreak (1975) en Anthropoid (2016). Dit jaar komt nog een speelfilm uit.

Waarom na deze films nog een boek en een ­serie?
Binet: "De aanslag is indrukwekkend, vol heldenmoed, drama en tragiek. De organisatie ­ervan was uiterst spectaculair, met achtervolgingen, een verrader en een belegering. Het verhaal was bij het grote publiek niet bekend. Ik had als kind mijn vader, die geschiedenisleraar is, erover horen vertellen. Hij kon goed verhalen vertellen. Toen ik als 24-jarige tijdens mijn militaire dienst in Slowakije gelegerd was, vroeg ik de lokale bevolking naar de aanslag."

"Ik ben op zoek gegaan, bezocht de kerk en de crypte waar nog de sporen van de kogels te zien zijn. Ik verdiepte me in de materie en besloot uiteindelijk een boek erover te schijven. Dat het een bestseller was, verraste me. Dat lag niet aan mij, dat lag aan het verhaal."

Van Broekhoven: "De onbenulligheid, het heldendom en de lafheid. Mensen zijn soms zo stom om achter de verkeerde leiders aan te lopen. Dat zie je steeds weer gebeuren. Dit verhaal had zich net zo goed in deze tijd kunnen afspelen. Men lijkt niet te leren van de geschiedenis. Mensen tuinen er steeds weer in. Bovendien kennen we de westerse kant van de Tweede Wereldoorlog, maar niet de oosterse kant. De serie gaat over zwakheid, meelopen en moed. Het gaat over meer dan de oorlog."

Het boek bevat niet alleen het verhaal van de aanslag, maar gaat ook over de zoektocht van de schrijver. Waarom koos u beiden voor deze vorm?
Binet: "Ik ben het boek spontaan begonnen, als een conversatie. Zo van: hoe zal ik dit verhaal vertellen? Ik kwam allerlei problemen tegen en wilde die delen met de lezer. Ik vertel het proces van het maken van dit boek. Het is the movie and the making of."

Van Broekhoven: "Ik las die strijd van Binet over fictie en non-fictie. Hij beschrijft niet alleen zijn zoektocht, maar was bovendien zo moedig steeds vanuit een verschillend vertelperspectief te schrijven. Het is briljant. In speelfilms gooien ze de rol van de schrijver meteen weg. Dat snap ik niet. De schrijver twijfelt, zet je op het verkeerde been, wat je fantasie prikkelt. Ik heb in de serie dezelfde lijn gevolgd. Ik ben gek op twijfel en houd niet van stellig­heden en zekerheden."

Was het niet een hoop geworstel?
Van Broekhoven: "De serie kent drie vertelperspectieven: die van Heydrich, de verzetsmannen Gab¿ik en Kubiš en de 'worstelende' schrijver. Ik wilde de schrijver van het boek en zijn twijfel erin houden."

"Zijn persoonlijke verhaal moet verteld worden. Dat was wel even een hel. Ik kon hem ter plekke niet filmen als worstelende schrijver. Het boek was immers al geschreven, maar we hebben samen uiteindelijk een goede oplossing gevonden."

Binet: "De filmmaker is slim te werk gegaan en dicht bij de spirit van het boek gebleven. Het is een hommage aan mijn boek."

Binet zit als een soort stoorzender in de serie. Hij levert commentaar, rijgt anekdotes aaneen en neemt net als in zijn boek een centrale plaats in. Dat moet voor beiden geen gemakkelijke opgave zijn geweest.

Binet: "Ik zat een beetje tegen mijn wil in de film. Ik ben geen acteur. Ik kan bijvoorbeeld niet zeggen dat ik net iets ontdekt heb, terwijl dat niet zo is. Dat deed ik dus ook niet. Later werd ik wel wat flexibeler, maar Roel heeft het vast moeilijk met me gehad."

Van Broekhoven: "Laurent wilde de controle houden. Dat is logisch. Er is bovendien altijd frictie tussen een boek en een film."

Detlef Bothe, bekend van ­onder meer de Bondfilm Spectre, speelde in Anthropoid Heydrich. Waarom is hij ook voor de serie gevraagd?

Van Broekhoven: "De gelijkenis in uiterlijk tussen Heydrich en Bothe is zo treffend. Daarom vroegen we hem voor de serie. Met hem is het bovendien gemakkelijker werken. Hij is professioneel en (glimlachend) doet wat je zegt."

Wat was Heydrich voor man?
Binet: "Heydrich was een boeiende figuur. Het was de man die de Gestapo leidde en de SD, geheime dienst van de nazi's, oprichtte. Hij was de architect van de Endlösung. Ik ben verder niet geïnteresseerd in wat er in zijn hoofd zit. Ik houd niet van psychologische romans. Je kunt beter de geschiedenis van Europa bestuderen en de feiten benoemen. Dat zegt meer dan de psychologische kant van Heydrich."

Laurent Binet: 'Mijn boek is niet het einde van het verhaal over Heydrich' Beeld Mark van der Zouw

Van Broekhoven: "Hoe is deze man, een violist, tot een nazi geworden? Laurent haat het om in zijn hoofd te kruipen. Wij doen dat ook niet, maar vertellen wel over zijn carrièrebeluste vrouw die hem enorm heeft zitten pushen. En ongetwijfeld genoot de man van macht."

In deel 3 van de serie komt het onderwerp 'collaborateurs en hun kinderen' aan bod. Vanwaar dit uitstapje?
Van Broekhoven: "Ik ben geïnteresseerd in ­beulen. Beulen hadden ook kinderen. De Einsatzgruppen slachtten mensen af aan het oostfront: Holocaust-by-bullet noemen ze dat. Ik heb foto's gezien van vermoorde blote vrouwen in Oekraïne die op een grote hoop lagen. Op een foto kruipt een jongetje naar zijn dode moeder. Een beul staat boven hem met het geweer in de aanslag. Hoe kom je als vader terug bij je gezin terwijl je net de trekker hebt overgehaald? Hoe kom je zo ver?"

Binet: "Ik aarzelde over dat deel. Ik heb net een kind gekregen en dat maakte me gevoelig. Maar later vond ik het wel een goed idee."

Een researchteam van de serie vond nieuwe informatie over de aanslag en historische foto's en filmbeelden van Heydrich. Ook sprak het met vrienden uit die tijd. Was deze aanvulling nodig om het verhaal goed te kunnen vertellen?
Van Broekhoven: "Het researchteam vond een filmopname van Heydrich terwijl die met een van zijn zoontjes aan het boksen is. Het traceerde tevens een 103 jaar oude vriend van de aanslagplegers, Jozef Gab¿ik en Jan Kubiš, en sprak met de dochter van Heydrichs broer. In de serie komen zowel Joodse slachtoffers aan het woord als aanhangers van het naziregime, onder wie Eva Sternheim, die verkikkerd was op Heydrich en zich had aangesloten bij de Bund Deutscher Mädel. Ze kent het strijdlied van haar club nog uit het hoofd en zingt: 'Führer, wij zijn van u. Wij zijn van uw kameraden. We marcheren voor Hitler ondanks nacht of nood'."

Binet: "Ik vind het juist mooi dat er nieuw materiaal is opgedoken. Ik had de beelden van het volledig door de nazi's verwoeste Tsjechische dorp Lidice nooit gezien en zag ook voor het eerst de interviews met een student van de dokter die destijds de autopsie deed op het lichaam van Heydrich. De arts stelde vast dat hij was overleden door een infectie met paardenhaar en vuil. Ik ben niet jaloers op deze ontdekkingen. Mijn boek is niet het einde van het verhaal over Heydrich. Ik ga ook geen tweede aanvullende versie schrijven. Deze documentaire is voldoende. Als anderen een nieuw boek willen schrijven, moeten zij dat maar doen."

De Tweede Wereldoorlog krijgt in Nederland steeds meer aandacht. Oorlogsmusea trekken meer bezoekers dan ooit. Hoe is dat in Frankrijk?
Binet: "In Frankrijk zie je dezelfde ontwikkeling als in Nederland. Alle scholieren lezen het dagboek van Anne Frank en vele schoolklassen bezoeken Auschwitz. We lezen in de kranten dat geschiedenisleraren het moeilijk vinden om over de Holocaust te praten, maar dat is een leugen. Mijn oud-collega's doceren erover en hebben er geen enkel probleem mee."

CV

Roel van Broekhoven
Geboren 23 september 1950, Epe
Opleiding School voor Journalistiek, Utrecht
Loopbaan:
Programmamaker, regisseur en eindredacteur bij de VPRO vanaf 1979. Hij maakte o.a.
1985-1998: Tegenlicht -­Diogenes
2007-2009: In Europa
2013-2014: O’Hanlons helden
2014-2015: Onze man in Teheran

Laurent Binet
Geboren 19 juli 1972, ­Parijs
Opleiding literatuur­studie, Sorbonne, Parijs
Loopbaan:
2000-2010: leraar moder­ne literatuur op een middelbare school in Parijs
2010 - : schrijver (bestseller HhhH, verschenen in 2010)

"Praten over Charlie Hebdo is veel moeilijker dan over de Holocaust. Moslimleerlingen voelden zich beledigd en vonden de tekeningen blasfemie. Maar de docenten kaarten het onderwerp wel aan, ook al zijn die gesprekken intens."

Van Broekhoven: "Ik kan me niet voorstellen dat het op grote schaal moeilijk is over de Holocaust te spreken in de klas. Het lijken me uitzonderingen. Een collega vroeg of we nu niet eens uitgepraat zijn over de oorlog. 'Moeten we niet zeggen dat het nu de laatste keer is dat we over de oorlog spreken?' zei hij. Maar voor mij is het een middel om andere dingen te vertellen. Wanneer ben je bijvoorbeeld een held? Hoe gaan beulen en slachtoffers met elkaar om?"

De serie legt een relatie tussen verleden en ­heden: vluchtelingen, het populisme en de ­opkomst van figuren als Erdogan, Le Pen en Trump. In het café waar Binet wordt gefilmd zijn televisiebeelden te zien van de vluchtelingenstroom - als een knipoog naar het heden. Wat is die relatie met het heden?
Van Broekhoven: "Er is een connectie met de hedendaagse vluchtelingenstroom. Onverdraagzaamheid was de basis van het nationaalsocialisme. President Roosevelt wilde niet alle Joden toegang tot zijn land verlenen. Trump doet nu hetzelfde met vluchtelingen. In die zin ben ik een beetje een onderwijzer."

Is er een relatie tussen de nazi's en moslim­extremisten?
Binet, die om de hoek woont van theater Bataclan: "Ik vind de opkomst van het populisme erg beangstigend. Bij Trump denk ik aan de jaren dertig en de opkomst van Hitler. We zijn het vergeten, maar laat het een grote les zijn. Nu Trump heeft gewonnen, is het ook mogelijk dat Le Pen gaat winnen. We hebben lang gedacht dat we veilig waren. Maar als je denkt aan de Eerste en Tweede Wereldoorlog, daar zat maar ruim twintig jaar tussen. Aan de andere kant moet je voorzichtig zijn met de vergelijking van nazi's met moslimextremisten. Nazi's waren niet religieus. Dit is een andere situatie met andere fanatiekelingen."

Van Broekhoven: "Het is totaal anders, toch heb ik die relatie in de serie wel aangekaart. Iedereen zegt: 'De Holocaust gebeurt nooit meer.' Maar als je die beestachtige onthoofdingen ziet... Mensen zeggen dan: zij zijn primitief. Maar wij deden dat in Europa zeventig jaar ­geleden. Ik zeg in de serie: vertrouw de mensen niet. Je moet waakzaam blijven. Vrolijk waakzaam."

Himmlers hersens heten Heydrich, zondag, NPO 2, 20.15 uur

Opgebiecht

Leermeester
Van Broekhoven: "Jan Blokker. Hij leerde me verhalen in beeld te vertellen."
Binet: "De tennisser John McEnroe. Ik houd van zijn stijl. Het rennen naar het net."

De beste uit het vak
Van Broekhoven: "Op dit moment Erik van Lieshout. Zijn Made in Europe met Dimitri Verhulst was een verademing in het bad van onbenullige televisie en een lust om naar te kijken."
Binet: "De Amerikaanse schrijver Bret Easton Ellis."

De slechtste uit het vak
Van Broekhoven: "Zeg ik niet. Geen zin om mensen te kwetsen. Maar laten we zeggen dat de kijkcijferterreur en gemak­zucht van makers een dodelijk mengsel vormen voor de kwaliteit van het tv aanbod."
Binet: "Pfff... dat zeg ik niet. Er zijn er heel veel."

Het beste advies gegeven
Van Broekhoven: "Word tweedehands­autohandelaar. Kreeg ik ooit toegevoegd door een wrokkige collega."
Binet: "Probeer niet te uitputtend en uitgebreid te zijn in je schrijven. Het advies komt van de Franse literatuurcriticus en filosoof Roland Barthes."

Het slechtste advies
Van Broekhoven: "Moet je niet eens wat minder gaan werken. Waarom? Tv maken is een verslaving, geen werk."
Binet: "Schrijf elke dag."

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden