Plus

'Langzaam maar zeker word ik een oudgediende'

Sinds twee jaar pendelt cabaretier Jan Jaap van der Wal tussen Amsterdam en Antwerpen. Inmiddels is hij een beroemdheid in België en werkt hij er aan een nieuwe show. In Nederland keert hij terug bij Dit Was Het Nieuws.

Jan Jaap van der Wal Beeld Jouk Oosterhof

Of Jan Jaap van der Wal (37) tijd heeft voor een uitgebreide fotosessie, wil de fotograaf voor het interview al weten. Prima, zegt Van der Wal. Hij vermoedt dat het geen spontaan idee was. "Ze zocht waarschijnlijk een foto van mij op en dacht: nee, dit redden we niet in een kwartiertje."

Van der Wal is niet vies van een beetje zelfspot. Als we hem treffen - zonder fotograaf - zit hij achter een laptopje in café-restaurant De Plantage te werken aan Schoon, de show waarmee hij vanaf januari langs de theaters toert.

De Vlaamse theaters, welteverstaan. Sinds Van der Wal twee jaar geleden een Antwerps appartement betrok, voelt hij zich erg thuis bij de zuiderburen. Hij maakte zijn entree in het satirische nieuwsprogramma De Ideale Wereld, was te zien in De Slimste Mens en speelde ook zijn vorige programma, De Nieuwe Belg, uitsluitend in Vlaanderen.

Heeft hij Nederland helemaal verlaten? Nee. Deze week werd bekend dat Van der Wal in december terugkeert aan de voor hem vertrouwde desk van Dit Was Het Nieuws en voor Human, het neefje van de VPRO, maakte hij samen met de Vlaamse actrice Joy Anna Thielemans het tv-programma Control Alt Delete (vanaf 5 oktober te zien op NPO 3), over de invloed van technologie op ons leven.

Zo'n drie dagen per week verblijft Van der Wal in Antwerpen, de rest van de week is hij in Amsterdam. "Soms rijd ik op en neer, soms blijf ik er slapen. Het is een beetje alsof je een nieuwe vriendin hebt. Ik sta zelfs vrolijk in de file op de Antwerpse Ring."

Waar zit hem dat in?
"Het is een nieuw speelveld, ook na twee jaar nog. Ik ben echt iets aan het opbouwen in België, zowel artistiek als sociaal. Ik leer mensen kennen, er ontstaan vriendschappen en wat betreft werk wordt het steeds serieuzer. Dat merk ik ook op straat, mensen klampen me weleens aan. Dat gaat er allemaal iets vriendelijker aan toe dan hier. 'Mag ik u bedanken voor uw deelname aan De Slimste Mens? Plezant.' En dan lopen ze door. Het is een letterlijke verbreding van mijn horizon. Ze spreken dezelfde taal, maar hebben een andere humorcultuur."

Zijn dat grote verschillen?
"Het zijn nuances, maar wel belangrijke nuances. De cabarettraditie in Nederland is iets rijker, dus ik heb een voorsprong. De Belgen zijn taliger dan Nederlanders, subtieler ook. Ze zijn minder cynisch. Echt zwaar cynisme, onder de gordel, dat trekken ze gewoon niet. Sarcasme en ironie kunnen weer wel."

"Ik voel me daar te gast, dat levert een interessant spanningsveld op. In De Ideale Wereld neem ik ook Belgische politici op de hak, dat vinden sommige mensen raar, komend van een Nederlander. Dat vind ik wel geestig. Laatst had ik ook een stukje over Raymond van het Groenewoud. Nou, dat is daar een absolute held. Toen besloot de zaal collectief: hier gaan wij niet om lachen."

Wat miste u in Nederland?
"Ik miste niet zozeer iets, maar vond het wel ­interessant eens verder te kijken. Ik speelde in 2015 mijn show Dystopia en ging daar ook mee naar Gent. Studenten in de zaal, een waanzinnige avond. Ik wilde er nog weleens spelen, maar had geen zin om weer een hele Nederlandse tour te doen. Toen dacht ik: laat ik eens in België rondkijken. Toen had ik nog geen kind (Van der Wal kreeg met zijn partner Eva Duijvestein in april een zoontje, Tove, red.), dan is het makkelijker. Mijn vrouw zei ook: doen."

Reist uw zoontje nu mee?
"Ja joh, die ligt lekker in de auto te slapen. Antwerpen is nou ook weer geen Barcelona, hè. Ik vind het een aantrekkelijke manier van leven, zo. Ik doe veel losse dingen: schrijf een column­pje hier en daar, schuif regelmatig aan bij De Ideale Wereld en sporadisch bij RTL Late Night. Dat bevalt me uitstekend. Ik heb geen klagen, behalve dat mijn zoontje 5 uur 's ochtends heeft uitgekozen als hét tijdstip om contact te maken met de wereld."

Wat wil u met Control Alt Delete laten zien?
"Een paar jaar geleden heb ik met Joy Anna Thielemans in een Vlaamse talkshow een aantal cliffhangers nagespeeld van Thuis - de Goede Tijden, Slechte Tijden van Vlaanderen. Daarbij hadden we best vaak gesprekken over hoe we de toekomst van de techniek voor ons zien. Zij, 25 jaar, vindt het al snel 'te gek'. Ik denk vaker wat zwarter: wat doet het met mijn privacy? Daar ontstonden interessante tegenstellingen."

Noem eens een voorbeeld.
"Zij heeft een tarweallergie en vindt het 'te gek' dat er een app is die laat zien wat ze wel en niet mag eten. Ik denk dan al snel aan de dag dat die app aan de verzekeringsmaatschappij en de supermarkt is gekoppeld en dat de caissière bij het afrekenen zegt: 'Dat mag u echt niet mee­nemen'. Nog mijlen ver weg, maar die kant gaat het op."

U vertolkt de rol van God in het programma, Thielemans is het proefkonijn. Ligt die rol u?
"Nou, we schelen wel wat in leeftijd, maar ik was er verbazingwekkend goed in. Ik stel in het programma vooral veel vragen aan de kijker. Joy - in Nederland nog een onbeschreven blad, maar in Vlaanderen wereldberoemd - doet vervolgens allerlei proeven. De donkere wolk die boven kunstmatige intelligentie hangt, wordt misschien wel gezien, maar niet ervaren."

CV

Geboren
1 november 1979, Leeuwarden

Opleiding
Gymnasium

Loopbaan
1997: jongste lid Comedytrain
2000: eerste solo­voorstelling
2001: teamcaptain bij Dit Was Het Nieuws
2006: artistiek leider ­Comedytrain
2007 en 2009: oudejaarsconference
2011: presentator The Daily Show en Comedy Live
2014: Dystopia, tour langs Nederlandse theaters
2015: De Nieuwe Belg, Vlaamse theatertour
2016: sidekick RTL Late Night (invaller voor Luuk Ikink)
2016: rubriek en sidekick De Ideale Wereld (Canvas)
2017: Control Alt Delete (Human)
2018: nieuwe show Schoon in Vlaamse ­theaters
2018: terugkeer bij Dit Was Het Nieuws

"We worden niet vermoord of zo, maar zijn op weg om ingeruild te worden voor robots. Ik las deze week over de zelfrijdende auto en de conclusie was: als je straks besluit alsnog zelf te rijden, word je een gevaar voor de situatie. Dat moet je maar willen, als mens. Wij zijn nog altijd aan zet, maar als er robots komen die zichzelf kunnen aanzetten, zijn we de sjaak."

"Een ander voorbeeld: we hebben een uitzending gemaakt over het editen van dna. De wetenschap kan al bijna uit een urinecel een stamcel maken. Daar kunnen ze vervolgens een eicel van maken. Dus je kunt uit je pis een baby maken! God zegt dan: mijn zoon kon water veranderen in wijn, maar dit is andere koek."

Inspireert het recente vaderschap?
"Ja! Wat betekent het dat je straks kunt beslissen welke kleur ogen je kind krijgt? Je kunt wel allemaal intelligente, mooie kinderen maken, maar dan? Wordt de wereld mooier? Worden we gelukkiger? Ik ben het voorbeeld van iemand die niet geboren is op de manier waarop het misschien had gemoeten. Zou je dat voorkomen als het kon? En zou ik dan wel zijn wie ik nu ben? Ik was een ander soort mens geweest. Dat zijn aardige dilemma's om over na te denken en tv leent zich daar goed voor."

Ik wil het even hebben over Zondag met ­Lubach.
"O, leuk. Ik kijk er niet zo veel naar, maar vraag wat je wil vragen."

U bent in het verleden veel met het genre bezig geweest. Het programma is begonnen aan het zevende seizoen: we kunnen concluderen dat het gelukt is naar Amerikaans voorbeeld een satirische nieuwsshow te maken met een miljoenenpubliek.
"Ja, klopt. Arjen heeft een aantal dingen hartstikke goed gedaan. Hij heeft geleerd van fouten van anderen, onder wie ik. Wat ik vooral bijzonder vind aan Zondag met Lubach is dat ze het gevecht met de NPO hebben gewonnen om korte filmpjes op internet te krijgen. Ik zou willen weten of er ruimte is in Nederland voor een dagelijks satirisch programma."

Enkele schrijvers kent u van Comedytrain. Treedt u nog weleens op in Toomler?
"Ja, heel af en toe. Comedytrainlid blijf je voor je leven, maar het is inmiddels aan anderen om die tent te draaien. Ik loop er twintig jaar rond, waarvan lang als artistiek leider. Nu ik dat al een tijdje niet meer ben, is er voor het eerst een groepje waarvan ik de helft nog niet heb zien spelen. Langzaam word ik een oudgediende."

Voelt u dat zo?
"Een beetje. Dat is in mijn geval best vreemd, omdat ik zo vroeg begonnen ben. Ik had, toen Dit Was Het Nieuws naar RTL ging, een gesprek met programmadirecteur Erland Galjaard. Er was even sprake van dat ik een rol zou vervullen bij het programma. Toen zei hij: 'Nee, we gaan nu echt voor jonger talent.' Het werden Daniël Arends en Martijn Koning, allebei ouder dan ik. Overigens zou 'jonger talent' nu geen probleem zijn: Peter Pannekoek, Patrick Laureij, Tim Fransen, De Partizanen... waanzinnig."

U zit straks naast Peter Pannekoek aan de desk bij Dit Was Het Nieuws. Terug bij Avrotros.
"Ja! Ik ken de mensen achter Dit Was Het Nieuws goed, dus ik wist al een tijdje dat het eraan zat te komen. Ik vind het in Nederland nog altijd het leukste programma waar ik ooit in heb gezeten, en heb er feitelijk nooit echt afscheid van genomen. Het voelt voor sommige mensen misschien alsof er een lijk wordt opgewarmd, maar ik voel me te jong en te energiek om daarin mee te gaan."

Jan Jaap van der Wal: 'Ik heb geen klagen, behalve dat mijn zoontje 5 uur 's ochtends heeft uitgekozen als hét tijdstip om contact te maken met de wereld' Beeld Jouk Oosterhof

"Peter en ik zijn goed bevriend, maar we verschillen genoeg qua leeftijd en ervaring, waardoor het goed kan werken, denk ik. We boksen ook samen en dan slaat hij me altijd in elkaar, dus dat ga ik verbaal terug doen."

Met een lach: "We beginnen eind december, als we de Zwarte Pietendiscussie weer achter de rug hebben. Dat was een keiharde voorwaarde van mij."

Vindt u het nog altijd het leukste om op de planken te staan?
"Ik heb vroeg besloten dat ik niet zoals Youp, Freek of Dolf elk jaar een programma ga maken. Dat houd ik niet vol, elke keer weer dat rondje. Ik vind het maken het leukste. Ook het moeilijkste en het frustrerendste, maar creëren blijft leuk. Dat vervolgens zestig keer achter elkaar spelen, geloof ik wel."

Waarom kiest u daar met uw nieuwe show dan toch voor?
"Ik ga daar geheid ook op plekken terecht­komen waarvan ik denk: hier hoef ik echt nóóit meer naartoe. Maar de spanning is er, het voelt nieuw. Ik vind het fascinerend dat al heel veel plaatsen uitverkocht zijn."

Hoe komt dat?
"Ik denk doordat ik mijn naam wel redelijk heb gevestigd. Je moet je voorstellen dat De Slimste Mens daar met afstand het belangrijkste programma op tv is: daar worden carrières gemaakt en gebroken. Ik heb daar zeven keer gezeten als kandidaat, dit jaar ben ik jurylid. Daar kijken 1,6 miljoen mensen naar, op 6 miljoen Vlamingen. Dat doet wat met je bekendheid."

"Daarbij vind ik het belangrijk dat mijn kaartjes niet te duur zijn. Ik vind dat mensen voor een comedyavond niet meer dan 15 euro moeten betalen. Er zijn theaters die er allerlei reserveringskosten bovenop gooien, daar heb ik weinig invloed op, maar ik wil dat studenten of mensen met een beperkt budget kunnen komen kijken. Dus dat laat ik vastleggen."

U heeft Nederland een veilig nest genoemd voor grappenmakers. Is er verschil met België?
"Toen zette ik Nederland tegenover de Balkan - dan is alles veilig. België is absoluut ook een veilig nest, waar je alles en iedereen in de zeik kunt nemen. Ik heb twee jaar geleden in Vilvoorde gespeeld, een randgemeente van Brussel. Dat was redelijk dicht op de aanslagen van Parijs, dus stonden er militairen voor het theater. Ik liet rook de zaal in blazen voor ik begon. 'Dat is niet alleen voor de sfeer, maar ook zodat terroristen denken: o, hier zijn we al geweest.' Toen was de kou meteen uit de lucht."

Opgebiecht

Leermeester
"Urbanus. Dat was, met Bert Visscher, de eerste die ik zag op humorgebied. Als je in het vak zit, ga je al die mensen zien als collega's, en kijk je niet meer tegen ze op. Urbanus, Youp, Freek, daar ben ik mee op­gegroeid. Maar omdat ik nu in Vlaanderen speel: Urbanus."

Beste in het vak
"Laat ik een jong ­iemand noemen. Tim Fransen. Hij is nu gewoon de koning."

Slechtste in het vak
"Ik ben gestopt om mensen te noemen, daar heb ik altijd gezeik mee. Maar je wil natuurlijk wel iets horen. In het programma Couscous & Baklava - dat heeft niémand gezien - gingen allemaal comedians met een kleurtje stand-uppen. Niks ten nadele van die jongens, maar het was zo gemaakt van: dat nemen we even snel op en mijn tante heeft een snor. Kom op zeg, het is 2017."

Beste advies ooit gekregen
"Van ­regisseur Koos Terpstra. Die zei: als je het heel druk hebt en je weet niet meer hoe het moet, moet je er nog iets bij gaan doen en dan valt vanzelf af wat je niet leuk meer vindt."

Slechtste advies ooit gekregen
"Ik kan me goed herinneren dat ik in 1999 voor het eerst solo in Bellevue speelde. Marcel Verreck, die cabaretier, was komen kijken. Een heel lieve man, maar hij zei na afloop: 'Te gek, dit kun je gewoon tot je 65ste blijven doen.' Ik dacht toen al: nee, zo zie ik mijn carrière niet voor me."

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool.nl.