Kunstwerk bij entree Vondelpark herinnert aan de stappen naar Sobibor

De rede van de koning bij dodenherdenking vorig jaar op de Dam inspi­reerde Niels van Deuren tot een kunstwerk. ‘Ik vond het een confronterende uitspraak.’

De spiegel en de plaquette bij de ingang Van Eeghenstraat herinneren bezoekers van het Vondelpark eraan hoe kleine stapjes in de Tweede Wereldoorlog leidden tot de concentratiekampen. Beeld Nina Schollaardt
De spiegel en de plaquette bij de ingang Van Eeghenstraat herinneren bezoekers van het Vondelpark eraan hoe kleine stapjes in de Tweede Wereldoorlog leidden tot de concentratiekampen.Beeld Nina Schollaardt

‘Sobibor begon in het Vondelpark. Met een bordje ‘Voor Joden verboden’,” zei Willem-Alexander bijna een jaar geleden tijdens de Nationale Dodenherdenking op een bijna lege Dam. Toen Niels van Deuren (33) die woorden hoorde, wist hij direct dat hij er iets mee wilde doen, vertelt hij vanuit Medellín, Colombia, waar hij een deel van het jaar doorbrengt omdat hij er in wat start-ups investeert.

“Ik vond het een confronterende uitspraak, omdat hij onderstreept dat de Jodenvernietiging een systematisch plan was. Dat het met kleine dingen begon en stap voor stap erger werd. Het begon met bordjes dat Joden niet welkom waren in zwembaden en parken. In het begin lijkt dat misschien onschuldig. Dan denk je: ach, dan loop je toch om het park heen. Maar door dat soort kleine dingen te accepteren, is het begonnen.”

Minder Marokkanen

Van Deuren ziet een parallel met het heden. “Als Geert Wilders nu roept dat hij minder Marokkanen wil; denken veel mensen ‘ach, gekke Geert; laat maar schreeuwen. Terwijl we hebben gezien hoe dit soort dingen kan escaleren. Onrecht, discriminatie en intolerantie zijn sluipmoordenaars. Daardoor wordt de toon gezet, wordt haat genormaliseerd en uiteindelijk het onvoorstelbare mogelijk gemaakt. Het onrecht in de wereld, toen en nu, begint op onze eigen stoep, op het schoolplein of in het park. Net zoals Sobibor begon in het Vondelpark.”

Via LinkedIn zocht Van Deuren contact met de Joodse Gemeente Amsterdam. Toen hij vertelde dat hij aan een kunstwerk in het Vondelpark dacht, werd hij doorverwezen naar de gemeente. Een ambtenaar wees hem er vervolgens op dat het aantal kunstwerken in het park beperkt is, en dat het praktisch onmogelijk was een werk toe te voegen.

Sebastiaan Capel, voorzitter stadsdeel Zuid en portefeuillehouder cultuur, vond Van Deurens plan echter belangwekkend en zette zijn schouders eronder. “Hij was direct enthousiast en bracht me op zijn beurt weer in contact met programmadirecteur Joost Janmaat van het Amsterdams 4 en 5 mei comité, die ook weer zijn connecties inzette. Zo werd de groep enthousiastelingen steeds groter en diverser.”

De entree van het Vondelpark tijdens de Tweede Wereldoorlog. Beeld -
De entree van het Vondelpark tijdens de Tweede Wereldoorlog.Beeld -

In verschillende brainstormsessies werd nagedacht over de vorm die het werk zou moeten krijgen. “Ik dacht eerst aan een groot kunstwerk, want het moest kunnen wedijveren met die Picasso in het park. Maar dat was ingewikkeld qua financiering en regelgeving – iedereen vindt wel iets van een beeld in de openbare ruimte, dus het duurt meestal lang voordat het er staat. Daarbij komt dat ik geen kunstenaar ben – het gaat mij om de gedachte –, maar alleen een plaquette vond ik weer te simpel. Zo kwamen we uit op een spiegel. Een plaquette met een spiegel.”

‘Voor Joden verboden’

Dat Van Deuren geen kunstenaar is, had ook voordelen. “Ik zat erin als ondernemer; ik wilde het hoe dan ook ten uitvoer brengen. Ik hoefde er zelf geen geld voor; ik heb in eerste instantie ook gezegd dat ik zelf de funding wilde regelen om de snelheid erin te houden. Maar het stadsdeel wilde het wel financieren. Door corona waren er veel evenementen niet doorgegaan en was er nog wat budget.”

Het werk is inmiddels geïnstalleerd, bij de dezer dagen dikwijls gesloten Vondelparkingang aan de Van Eeghenstraat, waar tijdens de Tweede Wereldoorlog een bordje hing met de tekst ‘Voor Joden verboden’. De titel, ‘Sobibor – Wat doe jij’, verwijst naar een gedicht van de gefusilleerde verzetsstrijder Gerrit van der Veen: ‘Wat doe jij, nu je land wordt getrapt en geknecht, Nu het bloedt uit ontelbare wonden. Wat doe jij, nu je volk wordt ontmand en ontrecht, Door de zwarte en feldgraue honden?’

Van Deuren: “Vandaag ervaren mensen nog steeds onrecht. Mensen van verschillend geslacht, geloof, herkomstland, huidskleur, uiterlijk, seksuele geaardheid, lichamelijke beperking, leeftijd, noem maar op. Ondanks het verleden, en ondanks de grondwet die het verbiedt, is er nog steeds onrecht. Ik hoop dat mensen door dit werk even stilstaan bij deze vraag: wat doe jij?”

Op 4 mei is er van 17.00 tot 18.00 uur een herdenkingsdienst bij de plaquette, waarbij onder meer het verhaal wordt verteld van Harriet Goldwasser, die als klein meisje het Vondelpark niet meer in mocht.

Spiegels naar het verleden

Het werk van Van Deuren doet denken aan het voorstel dat D66 en ChristenUnie november 2020 indienden in de Amsterdamse gemeenteraad; Marijn Bosman en Don Ceder pleitten destijds voor spiegels op monumenten zoals het Namenmonument en het Nationaal monument slavernijverleden, zodat passanten ook met zichzelf worden geconfronteerd. “Ik hoorde gaandeweg van dat plan en heb beide initiatiefnemers toen gemaild. Don Ceder vond het een goed idee en vroeg of ik hem op de hoogte wilde houden; van Marijn Bosman heb ik niks gehoord. Maar het gaat inderdaad uit van dezelfde gedachte; dat je niet moet wegkijken als je ergens racisme, discriminatie of intolerantie bespeurt.”

null Beeld Nina Schollaardt
Beeld Nina Schollaardt
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden