PlusAchtergrond

Kunstmuseum toont: fashion victims zijn van altijd

Een nieuwe tentoonstelling in Kunstmuseum Den Haag draait om de symboliek van kleur en toont dat fashion victims van alle tijden zijn. Zo namen vrouwen in de 19de eeuw het arsenicum in kledingverf voor lief. Soms met de dood tot gevolg.

Dit pronkstuk van Valentino is aan­gekocht door Kunstmuseum Den Haag.Beeld Pascal Le Segretain/ Getty

Blij moet je ervan ­worden, dat hoopt Madelief Hohé, conservator van Kunstmuseum Den Haag. Samen met artdirector Maarten Spruyt is ze verantwoordelijk voor de tentoonstelling Mode in Kleur, die volgende week zaterdag opent. Eigenlijk stond er een grote Christian Diortentoonstelling gepland, maar in de huidige situatie werd dat onmogelijk. Daarvoor moest gewerkt worden met bruiklenen van musea en particulieren vanuit de hele wereld. Bovendien waren alle musea en restauratieateliers dicht.

Snel schakelen, een noodgreep is het ­zeker, en het is ook de eerste tentoonstelling die Hohé en Spruyt ‘coronaproof’ moesten inrichten. Zo mogen zaalteksten niet te lang zijn, en is gebruik van videobeeld – onmisbaar bij een moderne modetentoonstelling – beperkt in verband met de doorstroom van bezoekers. Tachtig procent van het tentoongestelde komt uit het eigen archief, van ­Gianni Versace en Fong Leng tot Vivienne Westwood, Bas Kosters en David Laport, maar juist dat levert verrassingen op. “Omdat we alleen op kleur zochten in plaats van op thema, zijn er stuks naar boven gekomen die nog nooit het ­depot uit geweest zijn, dat is voor ons echt een feestje.”

Een ontwerp van David Laport uit 2018.Beeld Jasper Abels

Zo verheugt Hohé zich enorm op een beige stofjas van dunne luxe zijde die ooit was bedoeld om te dragen bij het autorijden, toen nog zonder voorruit. “Mét bijpassende stofbril. Dat ding kijkt me al jaren smekend aan, nu kunnen we hem eindelijk een podium geven.”

In difficult times, fashion is always outrageous,” zei de flamboyante Italiaanse mode­ontwerpster Elsa Schiaparelli ooit. Een mens moet immers de lol érgens in zoeken.

Opvallende kleuren zijn in de loop van de ­westerse geschiedenis echter steeds meer ge­reserveerd geraakt voor vakantie, feesten en bijzondere gelegenheden, en niet zo zeer voor het ­dagelijks leven. Hohé: “Kleur is een soort beloning of troost geworden.”

Roze boxershort

Buitengewone volumes en extravagante, vaak zeer kleurrijke collecties was echter wat veel ontwerpers voor najaar-winter 2020 voor ogen hadden, zo bleek uit de internationale mode­weken die in februari nog nietsvermoedend van start gingen. Vooral in de couture barstte het van het optimisme, bij Ronald van der Kemp bijvoorbeeld, Balmain en Giambattista Valli. Naar nu blijkt: alleen om thuis in te flaneren.

Van die kleurenvibe maakt Hohé in Den Haag graag gebruikt. Ze kocht zelfs een knaloranje Valentinojurk met capuchon. “We sloegen toe in de uitverkoop.” Het pronkstuk uit zijn najaar-winter 2018-collectie krijgt er bescheiden concurrentie van een shocking pink top en rok in ‘aardbeisilhouet’ van Christopher John Rogers. Eveneens aangeschaft: Hohé is fan. De 26-jarige zwarte ontwerper, opgegroeid in Louisiana, die Michelle Obama, Tracee Ellis Ross en Cardi B al kleedde en door vele retailers getipt wordt als hét talent om in de gaten te houden.

Eerdergenoemde Schiaparelli was dol op shocking pink, of de wereld nu in de fik stond of niet. Haar nóg flamboyantere Amerikaanse tijds­genoot Diana Vreeland, columnist van Harper’s Bazaar en later editor van Vogue, voegde daar nog een fijne oneliner aan toe: ‘Pink is the navy blue of India.’ Om aan te geven hoeveel felroze er in dat land werd gedragen, zowel door mannen als vrouwen. Inmiddels is roze er ook de kleur van het feminisme én van de wereldwijde vrouwenbeweging Pussyhat Project.

In een gevangenis in de Amerikaanse staat Arizona was een roze boxershort echter lang een onderdeel van het gevangeniskostuum om gedetineerden te vernederen. Hohé: “Dit heeft ongetwijfeld te maken met de associatie van de roze driehoek waarmee de nazi’s in de oorlog in de kampen homoseksuele mannen markeerden. Later werd die driehoek juist een geuzenteken in de homo-emancipatiebeweging.”

Dapper Dan, modeontwerper in de New Yorkse wijk Harlem, omschrijft felroze weer als een geliefde kleur onder zijn Afro-Amerikaanse stadsgenoten in de jaren zestig en zeventig. “In de jaren zeventig wilden alle alfamannen in Harlem een roze leren jas met kraag van zwart Perzisch lam. Die jas was al Gucci vóór Gucci.”

Wat een kleur momenteel in het Westen symboliseert, was vaak in het verleden – of is in een andere cultuur – heel anders. Getuige ook een rode bruidsjurk uit India, en witte rouwkleding uit India. Zo moesten de Romeinen niets hebben van blauw, een heidense kleur. Maar in de twaalfde eeuw wordt Maria op een voetstuk ­geplaatst en verruilt ze in beeltenissen haar zwarte of bruine rouwkleding voor een blauw gewaad. Hierdoor krijgt blauw een degelijke, ­spirituele betekenis – het werd een fatsoenlijke kleur. “Vandaar dat blauw nog steeds zo’n grote rol speelt in de westerse garderobe.”

‘Cosmica’ van Iris van Herpen.Beeld Gamma-Rapho via Getty Images

Gele kaft als waarschuwing

Lang was de wereld opgedeeld in kleuren: zwart voor alle negatieve dingen, rood, groen en geel voor alles wat eng of ‘anders’ was, en wit voor al het goede en onschuldige. Hohé: “Het was ook voor mij een verrassing dat geel zo’n beladen kleur was, van oudsher gereserveerd voor mensen die ‘anders’ waren. In de middeleeuwen was geel een merkteken om joden en moslims te onderscheiden van christenen. Daar hebben de nazi’s met de jodenster op voortgeborduurd. Gevaarlijke en pornografische boeken kregen in de negentiende eeuw in Frankrijk een gele kaft als waarschuwing.”

In de middeleeuwen vond men oranje – een mengsel van rood met dat kwalijke geel – doodeng. Vandaar dat Judas, de verrader van Christus, altijd met oranjerood haar werd afgebeeld.

Gifgroen werd geassocieerd met heksen, ­dwazen, jaloezie, ziekte en het kwaad. Inmiddels staat de kleur voor jeugd, liefde, hoop, duurzaamheid, geluk, spel, gewin en geld. Vandaar het groene laken van roulettetafels. En groen was met wit de lievelingskleur van de profeet Mohammed, daarom maakt de kleur deel uit van de vlag van veel islamitische landen.

Na de Franse Revolutie kreeg de handel veel invloed op de mode. De etalageruit werd geboren en nieuw ontwikkelde kleurtypes moesten verleiden. Zo werd Schweinfurter Grün ontzettend populair. Dat er bij het chemische proces ook arsenicum aan te pas kwam, werd voor lief genomen. De kleur werd gebruikt voor japonnen, interieurs, speelgoed en zelfs voor taartjes en snoepgoed. “Hohé: “Naaisters die de hele tijd in de verfdampen zaten, konden plotseling dood neervallen. En ook in de balzaal ging het mis, als de gifdampen tijdens het dansen werden verspreid in bedompte ruimtes.”

Om de kleuren van de kledingstukken uit het depot te analyseren werd samengewerkt met het laboratorium van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed in Amsterdam.

Gemalen mummies

Uiteraard is er in de tentoonstelling aandacht voor zwart, eeuwenlang een modieuze kleur, maar interessant zijn ook de minder vaak belichte aardetinten. Wie arm was, droeg ongeverfde wol en linnen in natuurlijke tinten. Het gewone volk werd in de middeleeuwen niet voor niets ‘het grauw’ genoemd.

Wie iets meer te verteren had, ging voor mummiebruin of het zogeheten mummia, dat werd vervaardigd met een mengsel van gemalen mummies – destijds gewoon te koop bij de apotheek. Zelfs nog tot in de jaren zestig. ­Hohé: “Daarna raakten de mummies ‘op’.” Toen de prerafaëlitische schilder Edward Burne-­Jones ontdekte welk ingrediënt er in zijn geliefde mummiebruin zat, heeft hij de tube, zo gaat het verhaal, een ‘fatsoenlijke begrafenis’ in zijn tuin gegeven.

Artdirector Maarten Spruyt – die vele tentoonstellingen op zijn naam heeft, laatst nog Chapter 3hree in Het HEM – weet ook dit keer in Den Haag, samen met de Spaanse Felipe Gonzalez, weer iets indrukwekkend neer te zetten. Hij koos voor een spirituele aanpak, vertrekpunt werd het werk van de Duitse kunstenaar Josef Albers. “Als ik zijn kleurvlakken zie, krijg ik echt zin in kleur.”

Zo stapt het publiek in een kleurbeleving. In een van de zalen werd met rood tapijt een surrealistisch landschap gecreëerd. In een spectaculaire zaal vol wolken en met blauwe neon­verlichting is ontwerp Cosmica uit Iris van Herpens Shift Soul-collectie het pronkstuk. De jurk in Den Haag krijgen was nog een hele exercitie. Hohé: “Ze werd gegijzeld door een pr-­bureau in Parijs. Toen kwam de lockdown en werd me nog een second best-alternatief aangeboden, maar ik had mijn zinnen gezet op deze jurk. Maar ze is er, nog veilig in de kist; volgende week op zaal wordt ze pas uitgepakt.” 

Bijzonder silhouet van Christopher John Rogers.Beeld Getty Entertainment

Op huidskleuren wordt niet ingegaan bij Mode in Kleur, wel is er diversiteit in etalagepoppen (onder andere in roze flockprint) van Hans Boodt. Hohé: “Ik broed op een tentoonstelling over beauty en haar. Daar zal dat gevoelige, actuele thema zeker aan bod komen.”

Mode in Kleur, Kunstmuseum Den Haag, 26 september t/m 28 februari 2021

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden