PlusAchtergrond

Kunstenaar Sieg Maandag had hele lichte en hele donkere kanten

De schilderijen van de Amsterdamse kunstenaar Sieg Maandag staan voor een groot deel in het teken van zijn kampleven. Postuum verschijnt nu een boek met een overzicht van zijn werk: Sieg Maandag, leven en kunst in de schaduw van Bergen-Belsen.

ZeegezichtBeeld Sieg Maandag Uitgeverij Lecturis

Als jochie van zeven stond Sieg Maandag, net na de bevrijding van kamp Bergen-Belsen in 1945, op een foto in het vermaarde Amerikaanse tijdschrift Life afgebeeld. Op de foto loopt hij met afgewende blik langs half ontklede, dode lichamen. De iconische foto van de Britse oorlogsfotograaf George Rodger schokte de wereld.

Siegs oom in New York kreeg het tijdschrift onder ogen, herkende zijn neefje op de foto en ­berichtte de moeder van Sieg, die verschillende kampen had overleefd, dat haar zoon nog in ­leven was. Moeder en zoon – Sieg lag inmiddels in het ziekenhuis, De Joodsche Invalide – konden zich weer herenigen.

Sieg Maandag (1937-2013), die uit een familie van diamantairs stamde en opgroeide in Amsterdam-Zuid, trad in de voetsporen van zijn familie en werd ook diamantair. Al snel gaf hij er de brui aan. Hij vond het verschrikkelijk. In gesloten ruimtes werken, was niets voor hem. ‘Weer tussen vier muren’, schreef Maandag, die na enkele andere ambachten met schilderen en keramiek begon. Hij voorzag zijn werk vaak van commentaar. In de binnenkort te verschijnen monografie Sieg Maandag, leven en kunst in de schaduw van Bergen-Belsen van Dawn Skor­czewski en Karen Maandag-Ralph komt hij zelf ook uitgebreid aan het woord.

Onherkenbare mensen

Veel van zijn schilderijen gaan over zijn kampleven. De familie Maandag was in 1943 samen met andere ‘Diamantjoden’ via de Hollandsche Schouwburg en Westerbork naar Bergen-Belsen gedeporteerd. Het 176 pagina’s tellende kunstboek verhaalt over zijn oorlogsverleden. Het is ingedeeld in verschillende periodes, de hoofdstukken hebben titels als: Opgroeien in Amsterdam, Afgevoerd naar de Hollandsche Schouwburg, Gedeporteerd naar Westerbork, Transport naar Bergen-Belsen.

Landschap met windmolenBeeld Sieg Maandag Uitgeverij Lecturis

‘Ik herinner me het binnenkomen in de Schouwburg, waar honderden mensen zaten, door elkaar heen wandelend: huilende, wanhopige mensen,’ schrijft Maandag onder een donker schilderij met haast onherkenbare mensen.

In de episode Aankomst in Bergen-Belsen vult een agressieve hond het gehele schilderij. Het beest springt van woede hoog in de lucht en is klaar om de nieuwe ‘lading’ gedeporteerden aan te vallen. ‘We stonden op het perron met blaffende, bijtende honden en mensen die in doodsangst bij elkaar kropen, dat is het beeld. Schreeuwende Duitsers.’

Siegs vader werd vanuit Bergen-Belsen naar Sachsenhausen weggevoerd. Van hem maakte Maandag een hartverscheurend schilderij over het moment waarop hij het kamp moest verlaten. Zijn moeder werd eind 1944 voor slavenarbeid naar Beendorf gestuurd, een deel van Neuengamme.

Vrouw met bloemenhoedBeeld Sieg Maandag Uitgeverij Lecturis

Sieg en zijn oudere zusje werden de resterende vijf maanden onder hoede genomen door een Poolse verpleegster, Luba Tryszynska. ‘Zij nam de zorg op zich om voor die kinderen te zorgen. Dat bleek een wonder te zijn,’ schreef Maandag onder het schilderij dat hij van Luba maakte. Siegs vader overleefde de oorlog niet.

Filmmaker Frans Bromet maakte eind jaren zeventig een film over Sieg Maandag. Hij speurde George Rodger (1908-1995) op. Rodger en Maandag ontmoetten elkaar in 1981. Een foto van de emotionele ontmoeting staat in het boek. Het tweetal bekijkt samen het blad Life.

Ook de iconische foto van Rodger is afgebeeld, onder het hoofdstuk Bevrijding van Bergen-Belsen, 15 april 1945. Zowel de originele, niets onthullende foto van de zevenjarige Sieg Maandag, gemaakt op 20 april 1945 als de bewerkte, gekuiste foto die op 7 mei 1945 in Life verscheen, staan in het boek.

Maandag schilderde honderden gezichten. Het kleurrijke olieverfschilderij Drie mensen en hond uit 1996 toont het echtpaar Sieg Maandag en zijn vrouw Karen. Sieg staat afgebeeld met twee gezichten. Het ene gezicht is afgewend, zoals dat van het jongetje van zeven op de foto van Rodger. Het andere gezicht staart recht vooruit en trekt een grimas.

Twee gezichten

Volgens zijn vrouw Karen had Sieg ‘heel lichte en heel donkere kanten’ en beeldde haar man zichzelf altijd af met twee gezichten. Dat afgewende gezicht, aldus Karen in een eerder interview met deze krant, is zijn schaduw uit het verleden. Maandag sprak van een zoektocht naar zijn oorspronkelijke gezicht. ‘Mijn authentieke gezicht, mijn gezicht als jongen.’

Rare vogelBeeld Sieg Maandag Uitgeverij Lecturis

De laatste veertien jaar van zijn leven was Maandag ziek. Hij had een vorm van dementie. Zijn vrouw Karen verzorgde hem thuis, tot aan zijn dood. Want een tehuis met een hek eromheen kon hij niet aan.

Het zelfportret, ongedateerd, staat afgebeeld in de laatste episode van zijn leven, onder het hoofdstuk De kunst van het verliezen. Een van de schilderijen toont een man, kalend, met afgewende blik. ‘Weet je wie je bent zonder je naam?’ staat eronder. Bij een portret van een jongen haalde hij al eerder de zinsnede van Auschwitz­overlevende Primo Levi aan: ‘Ze zullen zelfs onze naam wegnemen’.

Sieg Maandag, leven en kunst in de schaduw van Bergen-Belsen, met teksten van Dawn Skor­czewski, Karen Maandag-Ralph en Sieg Maandag, Uitgeverij Lecturis, €29,95.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden