PlusInterview

Kunstenaar Lisa Wiersma waagt zich aan exacte kopie van De Nachtwacht: ‘Oh help, waar begin ik aan!?’

Volgens kunstkenners is De Nachtwacht niet te evenaren, tóch gaat kunstenaar Lisa Wiersma een poging wagen. Voor tv-programma Het Geheim van de Meester schildert ze het bekendste werk van Rembrandt van Rijn na. En zelfs nog iets groter dan het origineel.

Lisa Wiersma begint aan een megaproject: ze gaat De Nachtwacht op ware grootte naschilderen.  Beeld Pim Ras Fotografie
Lisa Wiersma begint aan een megaproject: ze gaat De Nachtwacht op ware grootte naschilderen.Beeld Pim Ras Fotografie

Emoties wisselden elkaar in rap tempo af toen Lisa Wiersma werd gevraagd om het bekendste kunstwerk van de Nederlandse geschiedenis te kopiëren. “Ja natúúrlijk wil ik dat, zei ik. Maar direct daarna dacht ik: oh help, waar begin ik aan?!”

Het wordt een project waar de kunstenaar zeker zes maanden aan zal werken. En dat is niet lang, want de meester zelf deed er waarschijnlijk dik twee jaar over.

Gisteren werd het monsterproject officieel afgetrapt. Wiersma stond nog een beetje onwennig in haar nieuwe ‘atelier’: midden in het Rijksmuseum, recht tegenover het origineel. Hier, op een steiger, zal ze gaan schilderen. “En dat wordt ploeteren,” verwacht ze. Nu nog zonder publiek, vanwege de strenge coronamaatregelen, maar wellicht zal dat later dit voorjaar anders zijn wanneer het Rijksmuseum weer open gaat.

Dummy's

Nog even De Nachtwacht voor dummy’s: het doek is 3,80 bij 4,5 meter en weegt 337 kilo. Rembrandt schilderde officieren en schutters, die in de zeventiende eeuw de stad Amsterdam beschermden. Met als belangrijkste duo in het midden: kapitein Frans Banninck Cocq (in het zwart) en luitenant Willem van Ruytenburch. Rembrandt rondde zijn werk in 1642 af en moet daarvoor ongeveer 1600 gulden hebben gekregen – een enorm bedrag voor die tijd.

Anders dan zijn tijdgenoten schilderde Rembrandt de schutters niet braaf in het gelid en speelde hij met licht en donkercontrasten. Dat laatste wordt volgens Wiersma gelijk ook de grootste uitdaging. “Door de lichtval heb je het gevoel dat het schilderij een momentopname is geweest, alsof de schutters elk moment in actie konden komen. Het lijkt alsof hij een foto heeft genomen van een straatscène, terwijl de camera nog uitgevonden moest worden. Dát precieze gevoel evenaren wordt héél moeilijk.”

Ze twijfelt even. Die jas van luitenant Van Ruytenburch wordt ook een hersenkraker. Alleen al voor het goudborduursel op de mantel gebruikte Rembrandt negen soorten verf, blijkt uit recent onderzoek van het Rijksmuseum. “Rembrandt moet hier ook mee geworsteld hebben. Misschien heeft hij gebaald en gedacht: waar ben ik aan begonnen?” denkt Wiersma, die al in een eerder seizoen een bedrieglijk echte kopie maakte van Vermeers Het melkmeisje.

Lisa Wiersma waagde zich ook al eens aan een reconstructie van het Melkmeisje van Vermeer.  Beeld AVROTROS
Lisa Wiersma waagde zich ook al eens aan een reconstructie van het Melkmeisje van Vermeer.Beeld AVROTROS

Twee keer eerder werd een werk van Rembrandt van Rijn nagemaakt in het Avrotrosprogramma Het Geheim van de Meester, maar dat waren veel kleinere werken, ter grootte van een A4’tje. Soms vloeiden er tranen, omdat de voorganger van Wiersma stukliep op de gouden krulletjes in Rembrandts zelfportret. De uitdaging is elke keer opnieuw om zo dicht mogelijk bij het origineel te komen, zo vertelt producent Marc Pos. “Tot in de allerkleinste details.”

Zo werd er zelfs een haar – plus haarzakje – in het schilderij Jeremiah verwerkt. Oorspronkelijk zit hier een haar van Rembrandt in, maar in de kopie werd een haar van een verre nazaat gebruikt, die speciaal voor het tv-programma was opgespoord.

Giftige verf

Net als Rembrandt zal Lisa Wiersma, samen met een team van experts, haar verf zelf moeten maken. Verf uit een tube bestond in de zeventiende eeuw nog niet. In een eerder seizoen werd daar al mee geëxperimenteerd. Zo werd een koeienkop verbrand, om het pigment ‘beenmergzwart’ na te bootsen. De kunstenaar in kwestie moest even slikken bij het zien van de verbrande schedel, maar het resultaat – een diepzwarte kleur – was precies zoals Rembrandt die gebruikt zou hebben.

Wiersma zal helaas niet alle oude materialen kunnen gebruiken, waarschuwt producent Pos. “Rembrandt werkte bijvoorbeeld met een verf, die arseen bevatte en voor een felle kleur geel zorgde.” In de zeventiende eeuw werd arseen vooral gebruikt voor stillevens, met name voor citroenen en bloemen. “Dat spul is giftig. Een aantal kunstenaars is daar letterlijk gek van geworden.” Zo ver gaan ze in Het Geheim van de Meester natuurlijk niet. “Maar we gaan op zoek naar goede alternatieven.”

Sinds 2019, toen het Rijksmuseum begon met een grootschalig onderzoek naar De Nachtwacht, is de kunstwereld veel te weten gekomen over het wereldberoemde doek. Zo bleek, door middel van een geavanceerde scanner, dat de meesterschilder aanvankelijk veren op helmen aanbracht. Daar schilderde hij later weer overheen. Ook werden wapens, benen en schoenen aangepast, en hier en daar een hoofddeksel verplaatst.

De Nachtwacht was aanvankelijk ook groter dan de huidige versie. Omdat het doek niet aan de wand van het stadhuis (nu paleis) paste, werd er aan alle kanten een stuk afgesneden. Op links ‘sneuvelden’ twee schutters. Directeur van het Rijksmuseum Taco Dibbits hoopt nog altijd dat de resten ergens opduiken. “Heb je ze op zolder liggen, meld je alsjeblieft.”

V.l.n.r.: directeur van het Rijksmuseum Taco Dibbits, kunstenaar Lisa Wiersma en producent Marc Pos. Beeld Pim Ras Fotografie
V.l.n.r.: directeur van het Rijksmuseum Taco Dibbits, kunstenaar Lisa Wiersma en producent Marc Pos.Beeld Pim Ras Fotografie

In de vierdelige serie, die pas in december of januari op televisie te zien zal zijn, worden de oorspronkelijke maten van De Nachtwacht aangehouden: 4 bij 5 meter. Maar wanneer het enorme doek eindelijk strak in de olie staat, worden rücksichtslos de randen eraf gesneden. “Dat zal veel pijn doen,” verwacht de producent. “Maar we willen de kijker precies laten zien wat De Nachtwacht door de eeuwen heen heeft moeten doorstaan.”

Ook de vernielingen en de zuuraanval van het doek komen aan bod. “Godzijdank heeft Rembrandt dit allemaal niet meegemaakt.” Waar de kopie straks komt te hangen, blijft nog even geheim.

Frustratie

Overigens is er nu nog geen penseelstreek gezet. Wiersma trekt de komende weken eerst in grove lijnen de contouren van de Amsterdamse schutters over. Maar is dat niet een beetje smokkelen? “Als ik alles uit de losse pols moet tekenen, ben ik nog een jaar langer bezig. Bovendien is de uitdaging vooral om leven in het schilderij te blazen,” legt ze uit. “Geloof me, daar gaat ontzettend veel werk en waarschijnlijk ook veel frustratie inzitten.”

Wie goed naar De Nachtwacht kijkt, ziet dat Rembrandt zichzelf een plekje heeft toebedeeld op het doek; pal boven de zwarte hoed van kapitein Frans Banninck Cocq. Volgens directeur Dibbits was dat destijds geen grapje van de schilder. “Rembrandt wilde zich meten aan de grote Italiaanse schilders als Leonardo of Michelangelo, die hun eigen beeltenis ook geregeld in het schilderij verwerkten. Het was dus pure zelfmanifestatie.”

Kunstenaar Lisa Wiersma is overigens niet van plan om haar eigen gezicht in de kopie te gaan verwerken. “Nee, ik ga mezelf zeker niet schilderen. Ik heb niet de intentie om me te willen meten aan deze grootmeester.”

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden