PlusAchtergrond

Kunstenaar Bruce Nauman maakt in het Stedelijk het onzichtbare zichtbaar

Het menselijk onvermogen, daar gaat het werk van Bruce Nauman over. Of misschien ook weer niet. Naumans kunst laat zich niet makkelijk vangen.

 Caroussel (1988) uit de collectie van het Kunstmuseum Den Haag. Beeld Peter Tijhuis
Caroussel (1988) uit de collectie van het Kunstmuseum Den Haag.Beeld Peter Tijhuis

Handen wassen bij de entree. Het is door de corona-pandemie een vanzelfsprekend beeld geworden. Nu wordt het door het Stedelijk Museum met een knipoog ingezet, vlak voordat de bezoeker de erezaal van het museum betreedt. Waarmee tegelijk wordt bevestigd dat het werk van de kunstenaar die we daar te zien krijgen, nog steeds relevant en actueel is.

In het videowerk Washing Hands Abnormal uit 1996 is de Amerikaanse kunstenaar Bruce Nauman (1941) zijn handen aan het wassen. Sinds de coronacrisis adviseert de Wereldgezondheidsorganisatie de handen minstens twintig seconden met zeep te wassen. Na een hoestbui, een bezoek aan een wc of voor het eten. Naumans versie duurt een uur. Obsessief blijven de handen om elkaar draaien, verdubbeld, op twee monitoren die op elkaar gestapeld zijn. Wie lang genoeg blijft kijken, ziet de kleur veranderen.

Bruce Nauman is misschien wel de invloedrijkste beeldend kunstenaar van de afgelopen vijftig jaar. Zijn werk maakte een verpletterende indruk op hele generaties kunstenaars en is zo rijk en gelaagd dat er voor bijna iedere jonge kunstenaar wel iets is dat zijn werk aantrekkelijk maakt. Misschien komt dat ook door zijn kameleontische gebruik van alle beschikbare media.

Doe-het-zelfaanpak

Sinds het midden van de jaren zestig hebben zijn ideeën vorm gekregen in performances, geënsceneerde foto’s, films, tekeningen, audio, video, neon, sculptuur, geluidswerken en conceptuele, op tekst gebaseerde installaties. Er wordt vaak gezegd dat Nauman bijna elk medium heeft gehanteerd, behalve de schilderkunst, dat hij al heel vroeg opgaf.

One Hundred Live and Die (1984), uit de collectie van het Benesse House Museum, Naoshima. Beeld Peter Tijhuis
One Hundred Live and Die (1984), uit de collectie van het Benesse House Museum, Naoshima.Beeld Peter Tijhuis

Daarbij heeft hij vaak een aanstekelijke doe-het-zelfaanpak. Wat nu, moet hij gedacht hebben toen hij als beginnend kunstenaar aan de slag ging. En dus begon hij bij nul. Wat hij in zijn studio deed, moest per definitie kunst zijn. Alles kon, alles mocht. Hij had zijn schilderspullen weggedaan en goot de ruimte onder zijn stoel af in beton. Hij maakte zichtbaar wat onzichtbaar was, een restvorm werd een aantrekkelijke sculptuur, een klein betonnen kasteeltje zelfs.

Nog radicaler was een reeks video’s die hij opnam, met zichzelf als model, alleen in zijn atelier. Hij maakte daarvoor een groot vierkant op de grond en was daar vervolgens in contrapost overheen gelopen. Het idee heeft zijn oorsprong in de beeldhouwwerken uit de klassieke oudheid. Door het lichaamsgewicht niet gelijkmatig over beide benen te verdelen, wisten beeldhouwers een natuurlijke houding vast te leggen, dat een blauwdruk werd voor de ideale schoonheid en artistieke veelzijdigheid. Nauman maakt er ook een ironische activiteit van, een performance die zowel alledaags als absurd is.

Nauman heeft zich decennia geleden teruggetrokken op een grote ranch in Galisteo in New Mexico. Ver weg van het rumoer van de kunstwereld werkte hij daar gestaag aan een oeuvre dat omschreven zou kunnen worden als: horen zien en schreeuwen.

Verveeld op een wc

Dat laatste is alomtegenwoordig in de videoinstallatie Clown Torture. Een kunstwerk als een kwelling die de menselijke oriëntatie tart. Een donkere ruimte waarin een clown in een aantal videoprojecties wordt getreiterd en continu alles bij elkaar schreeuwt. Maar diezelfde clown is ook gefilmd terwijl hij verveeld op een wc zit. De bezoeker blijft vertwijfeld achter, wachtend op dingen die nooit komen.

Maar dan is er opeens weer een bijzonder serene installatie met 32 blokken van gepolijst zwart marmer, gerangschikt in een groot kruis. De ruimte is ondergedompeld in geel licht, afkomstig van fluorescerende buizen aan het plafond.

 Seven Figures (1985), onderdeel van de vaste collectie van het Stedelijk Museum in Amsterdam. Beeld Bruce Nauman / Pictoright Amsterdam
Seven Figures (1985), onderdeel van de vaste collectie van het Stedelijk Museum in Amsterdam.Beeld Bruce Nauman / Pictoright Amsterdam

Er volgen meer kwellingen, meer handen, meer zenuwachtig flikkerende neosculpturen. En een ruimte waar maar een persoon tegelijk naar binnen mag. Vanwege corona natuurlijk, maar in dit geval is het eigenlijk ook de enige manier waarop je het werk optimaal kunt ervaren. Een lege witte kubus, slechts een peertje aan het plafond. Hijgerige geluiden komen uit de wanden, aanvankelijk onverstaanbaar. Maar dan steeds duidelijker: “Get out of my mind, get out of this room.

Het einde is, net als het begin, een knipoog naar de coronapandemie. Hier staat Double Steel Cage Piece. Een kooi in een kooi. De afmetingen ervan komen overeen met het lichaam van de kunstenaar. Oorspronkelijk was het de bedoeling dat bezoekers zich in de kooi konden begeven. Schuifelend tussen de binnen- en buitenkooi, gevangen in de maten van Nauman. Omdraaien gaat niet, zijwaarts bewegen is de enige optie, voetje voor voetje. Het psychische ongemak, het gevoel van beknelling, opnieuw zal iedereen onwillekeurig aan corona denken.

Bruce Nauman: t/m 24/10 in het Stedelijk Museum.

SaF05

Het Stedelijk Museum in Amsterdam vertoont vanaf vandaag ook SaF05 van Turner Prizewinnaar Charlotte Prodger. In deze intrigerende video-installatie combineert Prodger archiefmateriaal, onderzoek en dagboeken en zelfgemaakte opnames uit de Schotse Hooglanden, de Great Basinwoestijn in de VS, de Okavangodelta in Botswana en de Ionische Eilanden in Griekenland. SaF05 is vernoemd naar een zeldzame leeuwin met manen, die in het werk voorkomt als een teken van queer verbondenheid en verlangen. SaF05 was het laatste exemplaar van de gemaande leeuwinnen die in de Okavangodelta werden vastgelegd. Prodger maakte kennis met het beest via een database met onder andere opnames die waren gemaakt met cameravallen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden