PlusAchtergrond

Kunst maken is vaak afzien, volgens essayist Annie Dillard, en schrijven zeker ook

Schrijven is als worstelen met een alligator, zegt de Amerikaanse essayist Annie Dillard (1945) in haar essaybundel Schrijversleven, nu door Henny Corver naar het Nederlands vertaald.

Marij de Wit
Terwijl Annie Dillard vertelt over het hakken van hout, over een langzame, eindeloos onhandige rups op een grasspriet of over een zingende taxichauffeur, toont ze tussen de regels door wat schrijven is.
 Beeld Getty Images
Terwijl Annie Dillard vertelt over het hakken van hout, over een langzame, eindeloos onhandige rups op een grasspriet of over een zingende taxichauffeur, toont ze tussen de regels door wat schrijven is.
Beeld Getty Images

Waarom zou iemand eigenlijk willen schrijven? En hoe moet dat dan? Annie Dillard won in 1975 met haar boek Pelgrim langs Tinker Creek de Amerikaanse Pulitzerprijs en geldt nog altijd als een van de belangrijkste Amerikaanse essayisten.

In Schrijversleven (1989) verkent Dillard schrijverschap in zijn breedste vorm. Haar essays lijken op het eerste gezicht over alles behalve schrijven te gaan. Terwijl ze vertelt over het hakken van hout, over een langzame, eindeloos onhandige rups op een grasspriet of over een zingende taxichauffeur, toont Dillard tussen de regels door wat schrijven is.

Duizelingwekkende vlucht

Een schitterend essay uit Schrijversleven gaat over stuntpiloot Dave Rahm, die in een klein vliegtuigje de meest ongelofelijke manoeuvres uithaalt. Ondersteboven zwenkt hij door de lucht en tekent met pirouettes en kurkentrekkers de prachtigste lijnen aan de hemel. Annie Dillard mag met hem mee in zijn vliegtuigje en ze scheren langs de flanken van Mount Baker.

Lyrisch beschrijft Dillard de duizelingwekkende vlucht: ‘Als gecentrifugeerde verf plakten we tegen de romp van het toestel. Al het bloed in mijn lichaam stroomde samen in mijn gezicht; het hoopte zich op tussen schedel en huid. Als een stel vechtersbazen smeten de g-krachten me tegen mijn stoelrug en pinden me vast terwijl mijn hart bonsde en het toestel traag omrolde en elk orgaan beurtelings werd samengedrukt. Mijn oogbollen waren opeens anders rond en vol hartslagen.’

Tijdens zijn vliegshows imponeert de stuntvlieger zijn publiek terwijl hij zelf ondersteboven in zijn stoel hangt. Iedereen kijkt ademloos toe; hij weet het verlangen van zijn publiek perfect in te zetten, ermee te spelen. En dat terwijl de piloot niet eens van zijn eigen kunst kan genieten: hij is zodanig onderdeel van zijn eigen kunstwerk dat hij niet in staat is ooit zelf het eindproduct te zien.

Ultieme kunstenaar

Juist wanneer je je begint af te vragen waarom je nu eigenlijk leest over het zware leven van deze stuntvlieger, zie je het ineens: hij is de ultieme kunstenaar. Kunst maken is vaak afzien, volgens Dillard, en schrijven zeker ook. Ze vertelt dat ze schrijven soms háát, dat haar schrijfdagen vooral bestaan uit zo hard mogelijk proberen niet te schrijven.

De essays van Annie Dillard lijken op het eerste gezicht over alles behalve schrijven te gaan.  Beeld Phyllis Rose
De essays van Annie Dillard lijken op het eerste gezicht over alles behalve schrijven te gaan.Beeld Phyllis Rose

Schrijven, woorden wegen, schrappen, opnieuw schrijven, inzien dat precies díe passage waardoor je überhaupt begon te schrijven weg moet: schrijven is als worstelen met een alligator, zegt ze. Waarom zou de stuntpiloot vliegen, als het zozeer afzien is? En waarom zou de schrijver eigenlijk schrijven, als het zo’n worsteling is?

“Het is telkens toch weer de enige manier,” zegt Niña Weijers, liefhebber van het werk van Dillard en zelf schrijver van onder meer de roman Kamers antikamers daarover. “Ik herken die worsteling heel erg. Er zijn veel van die dagen dat je haast niet één zin op papier krijgt.” Maar waarom ze dan toch schrijft? “Het is een cliché, maar voor mij is schrijven het enige wat er echt toe doet, zo kan je de ervaringen uit je leven omzetten in iets anders. Dat is de enige manier waarop ik kan denken: het heeft zin om te leven en om dingen mee te maken.”

Dillard vergelijkt een werk in wording met een wild paard, dat je ooit een halster om hebt gedaan, maar dat daarna al snel niet meer te vangen is. Schrijven begint met een visioen, een oplichtend idee: zodra de schrijver gaat schrijven, drijft hij ontegenzeggelijk steeds verder van dat originele visioen af.

Ook dat is herkenbaar voor Weijers. “Van dat originele visioen blijft inderdaad weinig over; als je het precies zou kunnen verwoorden of als je al exact zou weten wat het was voordat je het had opgeschreven, dan hoef je ook niet meer te schrijven. En hoe langer je aan iets werkt, hoe meer leven je erbij opgestapeld krijgt. Zo verandert je blik voortdurend, net als je interesses, je perspectief op je verleden, dat verandert allemaal, de hele tijd.”

Het saaiste en slechtste lied

Via rijkgeschakeerde omwegen, vergelijkingen en anekdotes weet Dillard de verschillende facetten van schrijverschap scherp te treffen. Zo vertelt ze, als ze het over het maakproces van de schrijver heeft, over een rit met een New Yorkse taxichauffeur. Die zong liedjes voor haar, het saaiste en slechtste lied herhaalde hij twee keer. Toen ze hem vroeg om een ander lied te zingen, omdat hij dat laatste al eens gezongen had, zei hij: ‘Je weet niet hoelang ik daaraan gesleuteld heb.’

Het doet de maker bijna altijd pijn om te schrappen; zeker als het maken ervan in eerste instantie veel moeite kostte. Maar het pad naar het kunstwerk toe, hoe zwaar en moeilijk ook, is eigenlijk oninteressant, aldus Dillard: het gaat om het uiteindelijke kunstwerk, dat voor de toeschouwer zo goed mogelijk moet zijn, ongeacht de weg ernaartoe. Om dat te bereiken moeten soms de meest geliefde delen sneuvelen.

Een verwilderd paard, een zingende taxichauffeur: het zijn dit soort beeldende voorbeelden en verhalen waarmee Dillard de overwegingen en moeilijkheden die bij schrijverschap horen tot leven brengt. En waarom zij zelf schrijft? Om, net als stuntvlieger Dave Rahms, bij te dragen aan wat zij ‘het luide orkest van de schoonheid’ noemt.

null Beeld

Schrijversleven
Annie Dillard
vertaald door Henny Corver, Atlas Contact
€21,99
120 blz.

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden