Plus

Koloniale geschiedenis van Suriname opnieuw beschreven

Het Rijksmuseum geeft met het slotdeel uit de boekenreeks Ketens en Banden nieuw inzicht in de historie van Suriname als kolonie van Nederland. Het blijft lastig om het perspectief van de slachtoffers in beeld te krijgen.

Br. Ind. Koelievrouwen en kinderen, door Théodore Bernard van Lelyveld. Paramaribo, 1895-1898 Beeld Rijksmuseum

In het auditorium van het Rijksmuseum verschijnt Affie in beeld, een 13-jarig zwart meisje, schuchter, enigszins onderdanig. Conservator Eveline Sint Nicolaas heeft haar spoor gevolgd. Zij blijkt met haar hele gezin door Samuel Sanches gekocht te zijn van diens moeder, die zelf in slavernij was geboren.

Sanches en zijn vrouw Wilhel­mina Maatstaf, die hij uit slavernij heeft vrijgekocht, kopen samen elf slaven vrij, die worden 'gemanumitteerd', zoals dat heette: 'uit de hand (van hun eigenaar) weggezonden'. Maar Affie moet nog wachten tot in 1863 de slavernij in Suriname wordt afgeschaft.

Affies portret, in bezit van het Rijksmuseum, is uit 1859 en van de hand van griffier Adriaan Martini van Geffen, in zijn vrije tijd een verdienstelijk kunstenaar. Het brengt ons, zegt Sint Nicolaas, bij het verhaal van een gekleurde middenklasse in Paramaribo, die zelf in slavernij heeft geleefd, later zelf slaven bezit, ze vrijkoopt en zo de slavernij 'van binnenuit uitholt'. Sanches is de betovergrootvader van de laatste gouverneur en tevens de eerste president van Suriname, Johan Ferrier.

Het album met tekeningen, waaronder die van Affie, lag jaren onopgemerkt verscholen in het depot van het museum voordat Sint Nicolaas het verhaal erachter reconstrueerde. Op die manier schetst de 'landenreeks' van het Rijksmuseum in acht delen de geschiedenis van de betrekkingen van Nederland met zijn voormalige koloniën.

Rijke maar eenzijdige collectie
Met meeslepende liederen uit het land van herkomst, gezongen door het Surinaams vrouwenkoor Afimo uit Den Haag - kleurige kotomisi's - is dezer dagen het laatste deel gepresenteerd: Ketens en banden, Suriname en Nederland sinds 1600.

Er zijn al veel geschiedenissen van Suriname geschreven waarin Nederland noodzakelijkerwijs een hoofdrol speelt (door onder anderen Rudolf van Lier, Albert Helman en Hans Buddingh'), maar het unieke van deze reeks is dat steeds schilderijen, tekeningen, sieraden en gebruiksvoorwerpen het uitgangspunt vormen voor het historische relaas. De geschiedenis wordt verbeeld in fragmenten en episodes, die bij elkaar toch het complete verhaal vertellen.

Bevat dat verhaal alleen 'zwarte bladzijden'? "Ik moet u teleurstellen: ja, bijna uitsluitend," zegt Martine Gosselink, hoofd van de afdeling Geschiedenis van het Rijksmuseum. "Maar het gaat ook over menselijke relaties, betrokkenheid, verliefdheden: er valt veel moois te vertellen uit zo veel eeuwen kolonialisme." Zoals het verhaal van Samuel Sanches.

Verdediging en uitbreiding
Sint Nicolaas werkt al twintig jaar in het museum en was dus goed bekend met het schuttersstuk van Bartholomeus van der Helst dat naast de Nachtwacht hangt. Maar pas laat viel haar oog op de zwarte jongen, die midden tussen de schutters de mantel vasthoudt van hun voorman, Roelof Bicker.

Eveline Sint NicolaasConservator geschiedenis bij het Rijksmuseum, auteur van Suriname en Nederland sinds 1600 Beeld Myra May
Beeld uit de Slavernijcollectie van het Rijksmuseum. Affie Anna Terzol, een tot slaaf gemaakt meisje. Door Jacob Marius Adriaan Martini van Geffen. Suriname, december 1859 Beeld Rijksmuseum

Ze ging naar hem op zoek, maar hoe hij uit Afrika in Amsterdam terecht is gekomen, blijft onduidelijk. Het is alleen ­bekend dat hij als Bickers bediende aan de Oudezijds Voorburgwal woonde. Zij vroeg zich af hoe de ­Amsterdammers naar hem gekeken hebben, totdat een collega zei dat ze zich zou moeten afvragen hoe die jongen naar ons en naar de stad keek. "Die opmerking zal ik niet licht vergeten: die maakte mij bewust van mijn beperkte perspectief."

De rijke collectie van het Rijksmuseum is volgens Sint Nicolaas getekend door eenzelfde eenzijdigheid: koloniale geschiedenis wordt daarin vooral verbeeld vanuit het gezichtspunt van kooplieden, planters, militairen en bewindvoerders. "Het is een verhaal van rijkdom en van strijd voor verdediging en uitbreiding van het koloniale bezit."

Buiten beeld
Ze toont foto's van Hindoestaanse vrouwen, eind negentiende eeuw op het Surinaamse platteland. De fotograaf, een adjudant, lijkt vooral geïnteresseerd in het schilderachtige van hun kledij en hun sieraden.

Maar die laatste vertellen volgens haar ook het verhaal van hun 'bijzondere prestatie', hun 'relatieve welvaart', al na enige jaren zware arbeid in hun nieuwe land, hun 'zelfbewustzijn' en 'veerkracht' om in die ­ellende aandacht op te brengen voor opsmuk.

Toen Sint Nicolaas een schilderij van de Dordtse schilder Willem de Klerk - een afbeelding van plantage Mariënbosch, gemaakt naar een tekening - vergeleek met de oorspronkelijke plattegrond, bleek dat de langgerekte blok­woningen voor de arbeiders in slavernij buiten beeld zijn gelaten. "Ik ben hard bezig meer balans in de collectie te brengen," zegt ze. "Meer over de slachtoffers, minder over de daders."

Moreel dilemma
Later licht ze toe dat dit 'heel lastig' zal zijn, want de slaven hadden vaak geen bezit. Veel van hun cultuur is mondeling overgeleverd: de kennis van planten en kruiden, hoe een anjisa (hoofddoek) te vouwen. Maar belangrijk is het wel: "Onze collectie moet niet alleen over slavernij gaan, mensen moeten zich erin kunnen herkennen, met het juiste verhaal erbij."

Dat schept een moreel dilemma. Kunst- en gebruiksvoorwerpen die leven en cultuur illustreren van koloniale slachtoffers, bevinden zich doorgaans in de voormalige koloniën. Moeten die daar niet blijven, of zelfs erheen worden teruggestuurd?

Gosselink heeft vermeld dat van de enorme 'schat van Lombok' - honderden
kilo's goudgeld, zilver en sieraden, in 1894 door Nederlandse troepen buitgemaakt - in 1977 een beschamend klein deel aan Indonesië is teruggegeven.

En nu toch de collectie uitbreiden? Sint Nicolaas beklemtoont dat het museum daarbij 'uiterst zorgvuldig' te werk zal gaan.

Eveline Sint Nicolaas, Suriname en Nederland sinds 1600 Beeld Vantilt
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden