Plus

Kleurenfoto's Albert Kahn voor het eerst in Nederland

Filantroop Albert Kahn (1860-1940) stuurde fotografen op reis om de wereld te laten zien. Zo wilde hij onderling begrip tussen mensen kweken en uiteindelijk wereldvrede bereiken. Het Allard Pierson Museum toont deze etnografische schat.

Soldaat, gewond geraakt tijdens de Eerste Wereldoorlog, 1918 Beeld Musée Albert Kahn, Boulogne-Bilancourt

In het begin van de twintigste eeuw ontwikkelden de Franse gebroeders Lumière een techniek die fotograferen in kleur mogelijk maakte. Vanaf 1907 kwam dat procedé 'op de markt'. Met deze autochromes - eenvoudig gezegd glasnegatieven waarop met ­behulp van aardappelzetmeel kleur kon worden vastgelegd - kon voor het eerst de wereld in kleur worden gevangen.

En dat gebeurde eigenlijk meteen. De Franse bankier en filantroop Albert Kahn (1860-1940) stuurde tientallen fotografen, onder wie ook een aantal vrouwen, op reis om verschillende volkeren vast te leggen. Hij noemde zijn project Les Archives de la Planète. Het is Kahns legaat, zijn archief van de wereld.

Hij deed dat uit idealisme, zegt Paulien Retel, projectleider publicaties van het Allard Pierson Museum. "Albert Kahn was een idealist. Hij dacht dat als je mensen uit andere delen van de wereld in kleur kon laten zien, onderling begrip en wereldvrede binnen handbereik zouden zijn."

Verkoop van brood op de markt van Sarajevo, Bosnië en Herzegovina 1913 Beeld Auguste Leon/Musée Albert Kahn, Boulogne-Bilancourt

"Dus wendde hij een deel van zijn kapitaal aan om dat te realiseren. Hij haalde de wereld naar Parijs, om de mensen nieuwsgierig naar 'de ander' te maken. En te laten zien dat er overeenkomsten zaten in de manier waarop de verschillende volkeren leefden."

Toeristische foto's
Dat leverde een enorme etnografische schat op van 72.000 autochromes, die in het archief van het Musée Albert Kahn in Parijs bewaard worden. Een keuze uit die verzameling foto's van voor 1918 is in het Allard Pierson te zien (waar het procedé van de autochroom keurig wordt uitgelegd).

Directeur Wim Hupperetz verduidelijkt: "Het is voor het eerst dat deze kleurenfoto's uit de collectie van Albert Kahn in Nederland te zien zijn. Wat je hier ziet, zijn niet die autochromes, want die zijn veel te kwetsbaar. Bovendien zij dat een soort glasdia's die je moet projecteren. Dit zijn museale prints van de ingescande autochromes."

"Reproducties dus, maar dichter bij de eerste kleurenfoto's kun je eigenlijk niet komen. We zetten er ook bij wanneer de print is gemaakt. Je kijkt dus naar een scan van een kleurendia uit, zeg, 1914."

Het eerste deel van De Wereld in Kleur bestaat uit foto's uit de collectie-Kahn, waarin de diversiteit van mensen in hun leefomgeving wordt getoond, in goede en slechte tijden.

In een andere zaal reist de bezoeker in foto's mee met een van Kahns fotografen. Van Engeland en de Balkan naar Noord-Afrika, en een reis door Azië. Veelal geposeerde foto's, want de sluitertijd voor autochromes was een halve tot twee seconden.

Te zien zijn ook 'toeristische' foto's. De Chinese Muur, de Eiffeltoren, de iconische brug in Mostar, de Taj Mahal, piramides. "Mensen, straten, monumenten, landschappen, alles werd thematisch vastgelegd om de wereld goed te laten zien," zegt Retel.

"In de Eerste Wereldoorlog - ja, daar ging het ideaal van Kahn - ­gingen zijn fotografen ook gewoon door, om de gevolgen daarvan vast te leggen. Naast de foto's uit de Eerste Wereldoorlog laten we ook foto's uit de Russisch-Japanse oorlog zien. Die zijn in­gekleurd, zodat je goed het verschil kunt zien."

Huiselijke kiekjes
Hupperetz: "Er is mij al gevraagd of die foto's van Kahn zijn ingekleurd. Nee dus. We laten verderop in de tentoonstelling een tafel met zes voorbeelden van autochromes zien om de bezoeker een idee van het procedé te geven."

Sfinx en grote piramide in Gizeh, Egypte, 1914 Beeld Auguste Leon/Musée Albert Kahn, Boulogne-Bilancourt

Op De Wereld in Kleur zijn niet alleen foto's uit de collectie van Albert Kahn te zien. Heel fraai zijn ook de kleurenfoto's die de Russische fotograaf Sergej Prokoedin-Gorski maakte in opdracht van de tsaar.

Hij reisde door Rusland om, net als de fotografen van Kahn over de hele wereld deden, het Russische rijk vast te leggen voor educatieve doeleinden. De scans van die foto's komen uit de Library of Congress in Washington en zijn voor iedereen te downloaden.

Amateurfotografen
Retel: "Wat bijzonder is bij deze prints is dat we de randen er niet van af hebben gesneden, zodat je de techniek van het fotograferen met drie glasplaten in verschillende kleuren kunt laten zien."

En dan is er het derde deel van De Wereld in Kleur: zo'n veertig scans van autochromes van Nederlandse fotografen, voornamelijk uit het Rijksmuseum. "Er zijn," zegt Retel, "in Nederland ongeveer 1500 autochromes bewaard gebleven, waarvan het Rijksmuseum er zo'n 600 heeft verzameld. Het zijn voornamelijk foto's van amateurfotografen."

Markt in Ulaanbaatar, Mongolië, 1913 Beeld Stéphane Passet/Musée Albert Kahn, Boulogne-Bilancourt

"Professionele fotografie op dit gebied is in Nederland niet van de grond gekomen. Zwart-witfotografie was goedkoper en bood, door de korte sluitertijd, meer mogelijkheden. Hier zien we vooral huiselijke kiekjes, foto's van de bollenvelden, een zons­ondergang. Koeien en paarden."

In de jaren dertig kwam het fotorolletje op de markt, waardoor het mogelijk was foto's door middel van negatieven van een 35mm-rolletje vaak af te drukken. Het was gedaan met de autochromes. Hupperetz: "Deze periode is een blinde vlek in de fotografiegeschiedenis. Kleur associeer ik niet met fotografie die meer dan honderd jaar oud is."

"Voor het eerst zagen mensen de piramides in kleur," zegt Retel. "Je kon de wereld echt laten zien zoals die was. Dat was heel bijzonder. Een revolutie."

De Wereld in Kleur. Kleurenfotografie voor 1918. T/m 6 januari 2019 in Allard Pierson Museum. Oude Turfmarkt 129.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden