PlusInterview

Kijken naar kunst met een Joodse blik: ‘Besnijden, die David’

Is de vrouw op Het Joodse bruidje van Rembrandt wel echt Joods? En waarom is Michelangelo’s David niet besneden? Jaron Beekes heeft zich voor zijn columns in zulke vragen verdiept. Die columns zijn nu gebundeld.

Het onbesneden geslacht van Michelangelo’s DavidBeeld Getty Images

Joodse kunst bestaat niet, schrijft Jaron Beekes in de inleiding van zijn boek Kunsjt!. Er zijn Joodse kunstenaars en Joodse thema’s, maar daarmee houdt het op. “Het gaat in mijn boek om het kijken naar kunst met een Joodse blik,” zegt de 38-jarige Beekes.

Wat een Joodse blik is? Beekes: “Kunst is mijn achtergrond. Ik kijk met een Joodse invalshoek naar de Joodse achtergrond van de kunstenaar en naar de Joodse elementen in het kunstwerk.”

Beekes heeft lang gewerkt als recensent, verslaggever, eindredacteur en columnist voor het Nieuw Israëlietisch Weekblad (NIW). “Door te werken voor een Joods blaadje, ga je door een Joodse bril naar de dingen kijken, bijvoorbeeld naar kunst.”

Gefilte fisj

De titel van het boek is niet zomaar het Jiddische woord voor kunst. Kunsjt wordt vooral ­gebruikt als het juist géén kunst is. “Google ­’Jewish art’ en je krijgt veel kitsch op je scherm. En soms Chagall.”

Die werken van Chagall komt hij naar zijn zin net iets te vaak tegen. “In bijna elk Joods huis hangt wel een reproductie van Chagall aan de muur. Het hoort erbij, net als een kandelaar en sabbatkaarsen. Chagall is gefilte fisj, een Joods cliché. Het is heel lekker, maar je moet het niet elke dag eten. Hij maakte schilderijen met ­rabbijnen, vliegende boerderijbeesten en sjtetl­folklore en bleef zichzelf maar herhalen.”

Jaron Beekes, Volgens de kunstcriticus mag hij als columnist én als Jood, die hij ook is, best de draak steken met het werk van een Joodse kunstenaar als Chagall.Beeld Marilyn Bartman

Als columnist én als Jood mag hij de draak ­steken met Chagall, vindt hij. “Net als met je ­eigen familie. Zelf mag je over hen mopperen, een ander niet.”

Onbesneden David

Beekes studeerde algemene cultuurwetenschappen aan de VU, illustratieve vormgeving aan de HKU en beeld en taal aan de Gerrit Rietveld Academie. In de columns, die zijn gepubliceerd in het NIW, steekt hij zijn mening niet onder stoelen of banken. “Ik ben in mijn columns een stuk uitgesprokener dan in het echte leven. Een genuanceerde mening levert geen goede column op.”

Beekes’ boek begint met Michelangelo’s David in de Galleria dell’Accademia in Florence. ­“David is niet besneden. En dat is raar. Mijn verklaring is dat David door de kunstenaar niet als Bijbelse koning is afgebeeld, maar als symbool voor de underdog, die de heidense reus verslaat.” Er zit volgens de schrijver maar één ding op: besnijden, die David.

Hitlergroet

Ook over het lot van het beeld van de Olympische groet van kunstenaar Gerarda Rueb, dat met geheven rechterarm voor het Olympisch Stadion in Amsterdam staat, heeft Beekes een oordeel: dat beeld van ‘een gespierd Übermensch’ moet weg. Rationeel heeft hij er niks op tegen, schrijft hij, maar toch. “Ik ben geen activist. Mijn columns zijn niet bedoeld om een beeldenstorm te ontketenen, maar het is een misplaatst beeld. Het is me al jaren een doorn in het oog. De figuur lijkt op een nazi. Het is net of het beeld een Hitlergroet brengt. Weg ermee.”

Het Joodse bruidje van Rembrandt.Beeld Rijksmuseum

Bij Het Joodse bruidje, het schilderij van Rembrandt, is sprake van een wijdverbreid misverstand. Is dat bruidje eigenlijk wel Joods? Beekes: “Het ziet er niet uit als een Joodse bruiloft. Er wordt bij bruiloften ook maar heel zelden een hand op de borst van een vrouw gelegd.”

Verkleedpartij

Het was een verkleedpartij van Amsterdammers, verklaart Beekes. “Het was in die tijd niet ongebruikelijk jezelf als Bijbelfiguur te laten ­afbeelden. Een voornaam Amsterdams echtpaar had zich uitgedost als de Bijbelse Isaak en Rebekka. Een negentiende-eeuwse kunstverzamelaar heeft het schilderij later de naam Het Joodse bruidje gegeven.”

Het schilderij Whistler’s mother van James McNeill Whistler werd pas in het Londense ­Royal Academy opgehangen toen het die naam kreeg. Onder de eerdere naam Arrangement in grijs en zwart werd het niet geaccepteerd, schrijft Beekes: ‘Als ze Joods was geweest, had ze gezegd: Noe, James, heb ik daarvoor al die uren geposeerd? Wat heb ik misdaan?’

De Tien geboden

Beekes haalt in zijn boek vaak de Bijbel erbij. “Neem het schilderij Christus en de overspelige vrouw van Peter Paul Rubens. Het papiertje op het hoofd van de Schriftgeleerde is opmerkelijk. Er staat op: ‘Pleeg geen overspel’. Rubens haalt hier twee dingen door elkaar: de Tien Geboden en het rolletje perkament in het doosje aan de gebedsriemen, dat tijdens het bidden op het voorhoofd wordt gedragen.”

De Joodse begraaf­plaats van Jacob van Ruisdael. Op al deze werken met een Joods onderwerp is wel wat aan te merken.Beeld Detroit Institute of Arts

Ook Jacob van Ruisdael maakt er in zijn schilderij De Joodse begraafplaats een potje van. ­Beekes: “De Portugees-Joodse begraafplaats in Ouder­kerk aan de Amstel is afgebeeld met een kasteel, een kolkend beekje en bergen. Photoshop avant la lettre.”

Pelikanen

In zijn boek komen veel Amsterdamse kunstwerken aan bod. De Joodse kunstenaar Joseph Mendes da Costa maakte boven de ingang van de Portugese Synagoge een pelikaan. Ook in het vloerkleed in de bestuurskamer en op de stoel van de rabbijn zijn pelikanen afgebeeld. “Wat doet dat toffelemoonse beest daar?” vraagt Beekes zich af. “De pelikaan is in de christelijke traditie een symbool voor onder meer zelfopoffering. In de Plantagebuurt staan er meer, bij de fontein in het Wertheimpark en op een gevel in de Henri Polaklaan. Sefardische Joden waren in Spanje halve katholieken geworden. Zij hebben deze symbolen overgenomen. Het is bijna een mascotte van de Joodse buurt geworden.”

Jaron Beekes: ‘Kunsjt! Een Joodse kijk op kunst in 50 meesterwerken.’ De Arbeiderspers. 184 blz., 27,50 euro.
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden