PlusAchtergrond

Kara Walker laat zich nooit voor karretjes spannen, maar deelt desoriënterende dreunen uit

Door de overtreffende trap van karikaturen te gebruiken, raakt Kara Walker aan de realiteit van racisme die velen zien als te lelijk om waar te zijn. Haar solotentoonstelling in De Pont is een ontnuchterende klap in het gezicht.

Edo Dijksterhuis
Een videostill uit ‘Prince McVeigh and the Turner Blasphemies’ van Kara Walker. Beeld Kara Walker, courtesy of Sikkema Jenkins & Co., New York; Sprüth Magers, Berlin
Een videostill uit ‘Prince McVeigh and the Turner Blasphemies’ van Kara Walker.Beeld Kara Walker, courtesy of Sikkema Jenkins & Co., New York; Sprüth Magers, Berlin

Alsof je op je rug op de grond ligt en verdwaasd naar boven kijkt. Zo ziet het geschilderde Imposter Syndrome eruit. Misschien ben je neergeslagen, misschien gewoon flauwgevallen. Je blikveld wordt vernauwd door hoofden van omstanders die over je heen gebogen staan. Hoofden van oude vrouwen, jongemannen, zwervers en zakenlui – allemaal zwarte hoofden.

Een witte kijker kan zich hier ongemakkelijk bij voelen. Misschien voelt hij zich de bedrieger uit de titel van het kunstwerk, iemand die erop betrapt wordt zich onterecht als slachtoffer op te stellen. Een zwarte kijker zal zich ook niet fijn voelen met al die onderzoekende blikken op zich gericht, maar zal waarschijnlijk eerder de paar gezichten in de kring opmerken die overduidelijk zwart geschminkt zijn en rondom de ogen wit vertonen. Achter die zwartepietenmaskers van valse vereenzelviging schuilt minachting en keiharde afwijzing.

De dubbelzinnigheid van Imposter Syndrome is typerend voor Kara Walker, die nu een eerste Nederlandse solotentoonstelling heeft in Museum De Pont in Tilburg. Het maakt haar met recht een van de bekendste Afro-Amerikaanse kunstenaars van de afgelopen decennia. Walker snijdt actuele thema’s aan als racisme, identiteit en gender maar laat zich nooit voor karretjes spannen van Black Lives Matter, MeToo of welke beweging dan ook. Zij is volledig autonoom. Zij is geen drammer die de wereld in een politiek correcte mal wil duwen, maar deelt desoriënterende dreunen uit.

Uitgeknipte silhouetten

In 1994 stond Walker voor het eerst in de internationale schijnwerpers. In een grote muurcollage van uitgeknipte silhouetten beeldde ze het 19de-eeuwse leven uit in de zuidelijke staten van Amerika. Tot slaaf gemaakten hebben overdreven dikke lippen en brede heupen, hun witte meesters piekhaar en extreem rechte neuzen. Er kan geen misverstand over bestaan wie de folteraar, verkrachter en moordenaar is in dit schaduwpoppenspel.

Walkers werk is deels geïnspireerd door haar ervaringen in Georgia, waar zij op 13-jarige leeftijd vanuit Californië naartoe verhuisde omdat haar vader een aanstelling kreeg aan de universiteit daar. Ze ging van een tolerante, multiculturele omgeving naar de Deep South, waar de Ku Klux Klan nog kruizen verbrandden en zij ‘nigger’ en ‘aap’ werd genoemd.

Walker heeft dan ook weinig geduld voor ‘institutioneel racisme’, ‘wit privilege’ of andere intellectuele duidingen in het hedendaagse racismedebat. De haat en de ongelijkheid zijn bij haar veel rauwer en explicieter. Racisme gaat bij haar minder over systemen en meer over mensen, hun lichamen en wie daar controle over heeft. Het broeierige toppunt van die controle is seksueel, maar daar raken dingen verwarrend. Want wie oefent controle uit over wie? Walkers werk ademt een mix van lust en afkeer, macht en onkunde, obsceniteit en opwinding.

[Tekst gaat verder onder de video.]

Gemutileerde man

Met haar karikaturen lijkt Walker te relativeren: dit is toch niet echt, zo gruwelijk of lelijk kan het toch nooit geweest zijn? Ook met het uiterlijk van haar films schept ze afstand. Die zien eruit als amateuristische jarendertiganimaties, waarbij je de handen en soms zelfs het hoofd van de poppenspeler in beeld ziet. Dialogen worden weergegeven op tussentitels en er wordt regelmatig een pauze aangekondigd, om maar te benadrukken dat het hier om entertainment gaat.

Heel af en toe is echter een flits van een foto te zien. Bijvoorbeeld van een vreselijk gemutileerde zwarte man in het verhaal over Miss Pipi, een ‘Southern Belle’ die een tot slaaf gemaakte verleidt en wordt betrapt, waarna de man wordt gecastreerd en vermoord. Dit is misschien toch niet zo fictief.

Naast vijf films toont De Pont 650 tekeningen en knipsels uit Walkers archief, die niet eerder vertoond zijn en een kijkje bieden in haar hoofd. De kunstenaar gooit, nee braakt alles op papier in beelden en teksten die afkomstig lijken van een op hol geslagen typemachine.

Onontwarbare kluwen

De Amerikaanse actualiteit schemert er soms in door. Zoals in New Flag Proposals for the Alt Right, dat twee confederate flags toont in de klassiek Afrikaanse kleuren geel, groen, zwart en rood. Of de grote schilderijen met voormalig president Obama in de hoofdrol, bijvoorbeeld als Othello met het afgehakte hoofd van Donald Trump op schoot.

Walkers bedenkingen over haar eigen kunstenaarschap en zwarte kunst in het algemeen duiken ook regelmatig op. Maar dit werk is niet exclusief Amerikaans of zwart, waardoor je er misschien makkelijker afstand van zou kunnen nemen. Walker smijt je de onontwarbare kluwen van vooroordelen en emoties in je gezicht en dwingt je er iets mee te doen. Je bent gevloerd en omringd door vreemden. Je zinkt weg in een put of je richt je op.

Kara Walker: A Black Hole Is Everything a Star Longs to Be, t/m 24 juli in Museum De Pont, Tilburg

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden