Plus

Kabbala: kunst gebaseerd op eeuwenoude mystieke leer

Kunstenaars raken al duizend jaar geïnspireerd door de spirituele leer van de kabbala. De expositie Kabbala, de kunst van de joodse mystiek toont kabbalistische kunst, van Madonna's kinderboeken  terug naar een bezweringskom uit Mesopotamië.

Kabbalistische Magie, Moshe Castel, olie­verf, Israël (1953). Beeld The Jewish Museum

Om bezoekers meteen in de sfeer te brengen van de geheimzinnige wereld van de joodse mystiek belanden ze eerst in de donkere 'decompressiekamer', die is ontworpen door de New Yorkse architect Alexander Gorlin. Een ­videoanimatie van muzikant en illustrator ­Anne Caesar toont De schepping.

"Je komt in een soort oerknal terecht. Die animatie hoef je niet meteen te begrijpen, die moet je vooral ervaren om in de juiste sfeer te komen," zegt conservator Mirjam Knotter van het Joods Historisch Museum. Samen met gastconservator Gorlin richtte ze de tentoonstelling in.

De kabbala is een bijna duizend jaar oude mystieke stroming binnen het jodendom, een wereld van getallen en letters, waarin mystici het bestaan proberen te doorgronden. Kabbala gaat ervan uit dat er oerkennis bestaat over God, de schepping en de mens.

In de 20ste eeuw werd de leer populairder en in het Joods Historisch Museum is te zien hoe de kabbala joodse en niet-joodse schrijvers (Harry Mulisch), popidolen (David Bowie en Madonna) en schilders (Marc Chagall, Anselm Kiefer en Barnett Newman) inspireerde.

De tentoonstelling is thematisch ingedeeld, waarbij eeuwenoude teksten, amuletten, boek­rollen en meditatieplakkaten worden omringd door het werk van moderne en hedendaagse kunstenaars.

Aartsvader Abraham
Na de decompressiekamer stuit de bezoeker op een uit het Vaticaan geleend manuscript uit de elfde eeuw over de schepping. Het handschrift van een onbekende kopiist wordt toegeschreven aan aartsvader Abraham en zou kennis bevatten die al aan Adam was geopenbaard.

In die ruimte met het thema 'De geheimen van de schepping' hangt de vrolijke, rode levensboom van de Nederlandse kunstenaar Eli Content en staat het uit laboratoriumglazen opgebouwde kunstwerk Genesis V van de New Yorkse ontwerper Ghiora Aharoni, met daarin symbolen van de schepping.

Onder de noemer 'Hemelreizen' is een manuscript uit 1468 over de gang van hogepriester rabbi Ismaels ben Elisja door de zeven hemel­paleizen en de gevaren die hij op zijn reis tegenkwam. Mystici maakten al in de oudheid geestelijke reizen om God op zijn hemelse troonwagen te aanschouwen. Hier hangt ook het schilderij The Gate van Barnett Newman, die de joodse traditie als inspiratiebron had.

Zowel het klassieke jodendom als de kabbala erkent het bestaan van bovennatuurlijke wezens. Bij het thema 'Engelen en demonen', dat de magische kant van de kabbala toont, staat een bezweringskom uit Mesopotamië, uit de zesde, zevende eeuw, bedoeld om demonen als Lilit af te weren en huizen te beschermen. Op dergelijke kommen staan bezweringen, vloeken en spreuken.

In dit deel hangt een kleurrijk olieverfschilderij van Moshe Castel, dat door The ­Jewish Museum in New York is uitgeleend. "Kijk, hij heeft hierop demonen en het engelenschrift afgebeeld," wijst Knotter.

De conservator heeft met een team drie jaar lang onderzoek gedaan naar 'kabbalistische' kunstwerken en binnen- en buitenlandse musea benaderd om kunstwerken uit te lenen.

In het kunstkabinet zijn drie gewaden - bruidsjurken - te zien van installatiekunstenaar Belu-Simion Fainaru. Ze moeten God verbeelden. "Je kunt geen beelden maken van God, maar je kunt God wel verbeelden. Het ene ­gewaad lijkt op een man, het andere op een vrouw. God had ook feministische visies," zegt de Israëlische beeldhouwer, die joodse filosofie heeft gestudeerd.

De procedure
Op de expositie ligt ook het boek De procedure van Harry Mulisch over de schepping van een ­roman en de schepping van het leven, met ­ernaast Mulisch' manuscript, dat de werktitel Het levende alfabet heeft en een kabbalistische tekst waarop de schrijver de Hebreeuwse klinkers fonetisch heeft uitgeschreven.

De tentoonstelling besteedt ook aandacht aan de christelijke kabbala en het occultisme: de westerse esoterie van christelijk-mystieke denkbeelden met elementen uit de magie, alchemie en astrologie.

David Bowie, de popster, maakte in de jaren zeventig via Jimmy Page, gitarist van rockband Led Zeppelin, kennis met het occultisme en de zwarte magie. Op de cover van de catalogus is Bowie te zien, terwijl hij een kabbalistische ­levensboom tekent.

Kabbala, de kunst van de joodse mystiek is tot en met 25 augustus te zien in het Joods Historisch ­Museum. In het Joods Cultureel Kwartier worden evenementen georganiseerd die in verband staan met het thema kabbala. Zie ook: jck.nl

Handschrift dat wijst op de gevaren van 'hemelreizen' Beeld Joods Cultureel Kwartier
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden