Plus

Journalistiek met de sloopkogel

Met verborgen camera's, lichte uitlokking en confrontatie weten tv-programma's als RamBam mooie scoops te scoren. Hoe voorkomen mediamakers rellen om het rellen?

Beeld Linda Jansen

De makers van het Vara-programma RamBam hadden het mooi voor elkaar afgelopen seizoen: via undercoveracties legden ze de werkwijze van Herman Broodmanager Koos van Dijk bloot, die veel te gretig echtheidscertificaten afgeeft voor de werken van zijn oude vriend, en ook het Dolfinarium ging behoorlijk nat toen de makers infiltreerden en de krappe ruimtes voor de dolfijnen openbaarden.

Deze werkwijze, zwaar leunend op de pijlers verborgen camera, lichte uitlokking en confrontatie, is succesvol op televisie, maar ook in andere media vind je 'rebellenclubs': Vice Media mikt op een tikkie opstandige multimediale verhalen, PowNed wil dat binnenkort uitsluitend online gaan doen en Follow the Money, het multimediale platform voor financiële onderzoeksjournalistiek, heeft ambities om de grote graaiers keihard aan te pakken. Is er ruimte voor een nieuwe lichting journalisten die alle mogelijke methodes inzetten om misstanden naar boven te halen, voor meer journalistieke 'rebellenclubjes' die rommelaars en oplichters genadeloos aanpakken?

Op het randje
De informele leider van het RamBamclubje is voormalig rozemicrofoondrager en oud-Jakhals Jelte Sondij (34), die trots is op de scoops. "De confronterende PowNed-werkwijze is geneutraliseerd. Als mensen die roze plofkap al zien, weten ze precies hoe de angel eruit moet. Onze combinatie van undercoveronderzoek met verborgen camera's, kritische interviews en satire werkt gewoon goed, puur omdat het ontregelt."

JOURNALISTIEK REBELLENCLUBS

Nieuwe Revu

Van 1982 tot 1989 was Derk Sauer hoofdredacteur van Nieuwe Revu. Grote namen als Mart Smeets, Barend & Van Dorp en Ischa Meijer werkten (samen met jonge talenten) voor het blad dat de ene na de andere scoop binnenhaalde. Denk aan het grote Ruud Gullit-interview van Barend & Van Dorp (1987), dat Gullit aangreep om naar Milan te kunnen.

Is die verborgen camera altijd noodzakelijk? "Het mag qua wetgeving alleen als je geen andere methodes kunt inzetten en concrete verdachtmakingen hebt, daar denken wij goed over na. Je moet altijd een zaak hebben. Dat was ook zo verschrikkelijk aan de Onno Hoesactie van PowNed - wat wilden ze daarmee aantonen? Dat die man een privéleven heeft?"

Maar toch: was RamBams verborgen camera echt noodzakelijk om de iets te gretig met keurmerken strooiende Rob Geus aan te pakken, afgelopen januari? "Dat was inderdaad op het randje. Het kon wel, maar het was nét aan." De makers zijn klaar om zware misstanden aan te pakken, vindt Sondij. "De Dolfinariumzaak en onze aflevering waaruit bleek dat de schoonmaaksector de boel in hotels oplicht, moeten de standaard worden voor alle afleveringen." Hij pleit ervoor dat de netmanager meer plek inruimt voor soortgelijke programma's; de RamBammethode aangevuld met wat zware Zembla-invloeden of andersom. "Het is toch zonde dat onderzoekssite Follow the Money nog geen eigen tv-programma heeft. Die vorm van onderzoeksjournalistiek past goed bij de publieke omroep."

Feestelijke relletje
Dat hoort Eric Smit (49), initiatiefnemer van Follow the Money, graag. Rambam mag van hem soms iets breder zijn en iets meer context hebben: "Waar staat zo'n Koos van Dijk voor, komt dat vaker voor in die sector?" Maar ze zijn volgens Smit het belletje trekken van de eerste seizoenen echt voorbij, halen dingen naar boven die anders zouden blijven liggen. En ondanks zijn lichte reserve is Smit altijd in voor een feestelijk relletje. Of 'het verhaal met de ijzeren sloopkogel' door RamBam een impuls heeft gekregen durft hij niet te zeggen. "Ik weet alleen dat wij die sloopkogel met liefde hanteren, hoewel we ook geen tientallen journalisten hebben die soortgelijke verhalen kúnnen maken. Maar kijk eens naar ons verhaal over de activiteiten van de man van minister Edith Schippers, die zorginstellingen helpt handig te declareren. Dat is geschreven door Jeffrey Stevens, een jonge journalist die ook de typische straatschoffiesmentaliteit heeft om iets naar boven te halen. Dat rebelse moet een beetje in je zitten als journalist."

PowNews

Dominique Weesie had in 2010 een mooie club herrieschoppers bij elkaar gehaald die goed pasten bij de gelukkig vrij onaangepaste aanpak van PowNews. Jan Roos was grappig op breibeurzen en sterk in politieke interviews, Rutger Castricum kan perfect onaangepast doorvragen en Danny Ghosen hield ook van het gestrekte beentje. Keert die werkwijze terug als ze straks volledig online gaan?

Quote

Jort Kelder werd in 1993 hoofdredacteur van het bijtertje onder de bladen en zwaaide pas in 2007 af. In de tussentijd volgden veel geruchtmakende verhalen over onder anderen Willem Endstra en Nina Brink.

Zelf maakte Smit veel van dergelijke verhalen voor Quote, een goede leerschool in de 'boefjesjournalistiek'. Smit legt uit dat daar eind jaren negentig en begin deze eeuw alle ingrediënten aanwezig waren voor 'sloopkogelverhalen' in de categorie Endstra. "Weet je wat je nodig hebt? Een stevige hoofdredacteur zoals Jort Kelder, die van de journalistieke onderbouwing is, maar wél met gestrekt been durft te publiceren. Verder moet je een club journalisten hebben met het dna en het niveau om die verhalen te maken. Zo'n hoofdredacteur en een club journalisten vormen een cultuur waarin de gedegen rel gretig wordt omarmd."

Precies die combinatie moet je dus hebben voor deze vorm van journalistiek. "De ongefundeerde manier waarop Wendy van Dijk als cokesnuiver in Quote werd weggezet in een halve roddelrubriek was onder leiding van Jort nooit gebeurd; die lette extreem op de onderbouwing."

RamBam

Het jonge journalistenclubje heeft een aardige trackrecord qua relletjes. Ze ontmaskerden 'ziener' Derek Ogilvie, openbaarden trucs met hitlijsten en pakten Koos van Dijk stevig aan door zelf een nepschilderij van Brood te maken. Kan het nog een tikkie steviger?

Had Quotehoofdredacteur Mirjam van den Broeke (39) inderdaad spijt van die publicatie over Van Dijk? Quote verloor immers de rechtszaak hierover. "Ach, spijt ... Het was al die toestanden gewoon niet waard. We hadden niet kunnen voorzien dat zij - en nog veel meer haar man - zou steigeren. Dat roddelrubriekje hadden we al jaren, en we hebben nooit gezeik gehad omdat iedereen wist dat het geen serieus nieuws was, maar een gebbetje. Juist om die reden was het verder niet onderbouwd met feiten en documenten; dan zouden mensen het maar serieus nemen. Maar als ik van tevoren had geweten dat dit zo'n heisa zou worden, zou ik dit roddeltje zeker hebben geschrapt."

Journalistiek doel
Tegen undercoverjournalistiek heeft Van den Broeke geen ethische bezwaren. "Het is een mooie vorm van journalistiek, omdat je - mits goed uitgevoerd - de zaken in al hun echtheid gepresenteerd krijgt, zonder voorlichtersblabla eroverheen. Zo lang er maar een journalistiek doel mee wordt gediend. Het moet wel nieuwswaardig zijn."

Eric Smit zei het al: voorwaarde voor goede reljournalistiek is een hoofdredacteur die de eigenschappen 'lef' en 'focus op inhoud' combineert. Kan Van den Broeke die bescherming bieden? "Ja, dat probeer je natuurlijk wel te doen." Angst voor een rechtszaak moeten journalisten volgens haar nooit hebben. "Die dreiging komt vaak wanneer een journalist tijdens het maken van een artikel of programma wederhoor pleegt en de geïnterviewde zijn advocaat oplijnt. Als er een dreigende advocatenbrief binnenkomt, zit de journalist vaak al zo diep in het onderwerp dat we ons daar niet door laten afschrikken. Dan laten we onze huisadvocaat Christiaan Alberdingk Thijm nog even een rondje meelezen op eventuele zwakke plekken in een verhaal. Maar ik kan me voorstellen dat sommige hoofdredacties zich door zo'n advocatenbrief wél laten muilkorven."

Vice Media

Onlangs zaten de mediamakers van Vice Media (onder wie Gwen Pol) bij Humberto Tan om te vertellen over hun plannen. Met de komst van voormalig Nieuwe Revuman Casper Sikkema zou dat wel eens kunnen uitgroeien tot hét rebellenclubje van de komende jaren. Sloopkogeltijd.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden